ՄԵՆՅՈՒ

ՊԱՏՄԱՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ, ԳՐԱԿԱՆ - ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ, ՓԱՍՏԱՎԱՎԵՐԱԳՐԱԿԱՆ, ՀԱՆՐԱՄԱՏՉԵԼԻ, ՈՒՍՈՒՑՈՂԱԿԱՆ, ԱԶԳԱՅԻՆ, ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐԱԿԱՆ, ԿՐԹԱԴԱՍՏԻԱՐԱԿՉԱԿԱՆ ԲԼՈԳ   «Բոլորն ուզում են իրենց երեխաներին թողնել լավ աշխարհ, իսկ ես աշխարհին ուզում եմ թողնել լավ երեխաներ» ԿԱՐԼՈՍ ՍԼԻՄ ԷԼՈՒ  
Drop Down MenusCSS Drop Down MenuPure CSS Dropdown Menu

24.09.2012

ՇԱՀԱՆ ՆԱԹԱԼԻ. «Սրբազան խելագարություն»


Շահան Նաթալիի երկերը ընդհանուր առմամբ անծանօթ են, շատ դժարությամբ ճարվող, պահպանվել են հազվագյուտ օրինակներ: Հոդվածները բովանդակությամբ միմյանց շաղկապված են, շարադրված են հայրենասիրական խիզախությամբ, հայրենատիրության վսեմ զգացումով, դրանցում ապացուցված է փուչ ու անմիտ թրքասիրության սնանկությունը և հայրենացավությամբ` քննադատված ազգակործան կուսակցագարությունը: Նկատի առնելով ազգայնական-հայրենատիրական գաղափարների քարոզչության այժմեականությունը, անհրաժեշտությունն ու կարեւորությունը, որոշել ենք մեր ընթերցողին պարբերաբար ներկայացնել Շահան Նաթալիի հոդվածների շարքը:
Նախատեսված է ազգի ներկայով ու ապագայով մտահոգ հայոց համար:
Անսասան կը հաւատամ, թէ հայ հրաշագործ հոգին պիտի գտնէ Վահագնի նիզակը եւ խրէ վիշապին արնախում կոկորդը:
Շահան Նաթալի
Ի փառք ու պատիվ կենսատու Ցեղի ու Ոգու` հայ ազգայնականության աստղաբույլը մշտապես մեզ ուղենիշ ու լուսատու Հայորդիներ է պարգևել. Գարեգին Նժդեհ, Հայկ Ասատրեան ...
Ահավասիկ, ևս մեկ նվիրական անուն` Շահան Նաթալի, ինչքան հանրայայտ, նույնքան էլ` անհայտ ու չարժեվորված:
Ո՞վ է Շահան Նաթալին: Հակոբ Տեր-Հակոբյանը ծնվել է հայոց Խարբերդ Գավառի Հուսեյնիկ գյուղում, 1884թ.: Նախնական կրթությունը ստացել է ծննդավայրում: 1895թ. ջարդին բազմաթիվ ազգականների հետ սպանվել է նաև հայրը: Մոր հետ թաղել է հորը, իր իսկ խօսքով. «Ողջերը կը սկսին թաղել մեռելները»: Մի տարի հաճախելով Խարբերդի Եփրատ քոլէջը` 1896թ. ուղարկվել է Կ. Պոլսի Ս. Յակոբի որբանոց: 1897-1900թթ. սովորել է Կ. Պոլսի Պէրպէրեան վարժարանում, որտեղ աշակերտել է հայտնի մանկավարժ Շահան Պէրպէրեանին, ում անունն էլ խորին հարգանքից ելնելով վերցրել է որպէս սեփական անուն: 1901-1904թթ. ուսուցիչ է աշխատել ծննդավայրում: 1904թ. Խարբերդում ընդունուել է ՀՅԴ-ն շարքերը: 1904-1908թթ. բանվոր է աշխատել ԱՄՆ-ում, 1908-1909թթ.` հայրենի գյուղում: 1909թ. Ադանայի կոտորածից հետո գաղթել է ԱՄՆ: 1910-1912թթ. սովորել է Բոստոնի համալսարանում, եղել ՀՅԴ ԱՄՆ-ի ղեկավար գործիչներից:
1919թ. սեպտեմբեր-հոկտեմբերին մասնակցել է Երևանում կայացած ՀՅԴ 9-րդ Ընդհանուր ժողովին, որտեղ և ընտրվել է թուրքերին պատժելու համար նախատեսված վրիժառու ծրագիր («Նեմեսիս») իրականացնող Պատասխանատու մարմնի ղեկավար: Նրա առաջնորդությամբ Սողոմոն Թեհլիրյանը, Արշավիր Շիրակյանը, Արամ Երկանյանը եւ Միսաք Թորլաքյանը իրականացրել են հայ ոգու պարտքը` ապացուցելով հայի լինելիության հերոսականությունը և հանգստություն պարգևելով անթաղ մեռելների հոգիներին: Անձամբ Թեհլիրյանին Շահանը տվել է հետևյալ հրահանգը. «Կը պայթեցնես գանկը թիւ 1 ազգասպանին եւ չես փորձեր փախչիլ, կը կանգնիս տեղդ, ոտքդ սատակին վրայ ու կը յանձնուիս ոստիկաններուն, որոնք կու գան ու կը ձերբակալեն քեզ»: Շահանի նպատակն էր Թեհլիրյանի դատը վերածել թրքության քաղաքական դատավարության, ինչը հաջողվեց: Սակայն, «Նեմեսիս» ծրագիրը 1920-ականների կեսից Ռուբէն-Վրացյան երկյակի որոշմամբ դադարեցվեց: Ի դեպ, հետագայում Թեհլիրյանի հուշագրությունից Վրացյանի հրահանգով հանվեցին Շահան Նաթալիի դերին վերաբերող երկու գլուխները:
1924թ. ընտրվել է ՀՅԴ Բյուրոյի անդամ, և միակն էր, որ դեմ էր հակահայ Պրոմեթեյի ծրագրին միանալուն: 1928-1929թթ. Փարիզում Հայ Գնդունիի հետ խմբագրել է ՙԱզատամարտ՚-ը: Բյուրոյի որոշմամբ արտաքսվւել է ՀՅԴ -ից («Դրօշակ» , 1931, թ. 3, էջ 64): Եղել է Մարտկոցական շարժման և Արևմտահայ Ազատագրական Ուխտի գաղափարական առաջնորդներից:
1943-1953թթ. եղել է ՀԲԸՄ Նյու Ինգլենդի(Նոր Անգլիայի) շրջանային հանձնաժողովի քարտուղար, 1961թ.` այցելել Խորհրդային Հայաստան: 1960-ականներից գրեթե մեկուսացած կյանք է վարել: 1973թ. 90-ամեայ Շահանը նոր ոգևորություն ու հպարտութիւն է ապրում 78-ամյա Գուրգեն Յանիկյանի նորօրյա վրիժառությամբ: Վախճանուել է 1983թ. ապրիլի 18-ին, հայրենի հողից հեռու և թաղվել է օտար Բոստոնում: Մինչդեռ, Մեծ Հայորդի Շահան Նաթալու մասունքները Հայրենի հողում հանգստի կարոտ են մնում:

ԹՈՒՐՔԸ ՇՈՒՏ ԿՄԵՌՆԻ, ԹԵ ՄԵՆՔ
Վերջապէս նշաններ ցոյց կուտանք թուրքը ճանչնալու ճիգերու:
Այս ուշացած ճիգերը ունին երկու յատկանիշ:
Առաջինը այն է, որ ծովերով արիւնը կրցած է վերջապէս աւելի իրապաշտ դարձնել մեզ եւ հետզհետէ կտրատել մեր երեւակայութեան թելերը օտարներու յոյսերէն: Երկրորդը` լուռ ընդվզում մըն է այն աղտաւոր միամտութեան դէմ, որ մեր արիւնները մարզարան դարձուց մակերեւութային փորձարկուներուն:
Դժբաղդութիւնն այն է, սակայն, որ առողջ ճիգերու այս օրերուն ալ, դեռ մեզի կը պակսի հարցերուն մօտենալու իսկական ձեւը:
Այս թերին կ’ապացուցանէ հայ մամուլին մէջ թուրքերով զբաղելու ձեւը:
Ոեւէ հայի համար, որ ակադեմական չէ, թուրքին եւրոպականանալու ճիգերուն շուրջ կամ այն ճիգերուն իբր հետեւանք տկարանալու կամ զօրանալու, մեռնելու կամ ապրելու մասին խօսելու ատեն, հարցադրութեան մէկ ձեւ կայ միայն, բաղդատական ձեւը.
Թո՞ւրքը կը մեռնի, թէ մենք:
Եւ մեզմէ ո՞ր մէկը աւելի առաջ, աւելի շուտ:
Որովհետեւ հային համար, որ ապրիլ կ’ուզէ, հային համար, որի կեանքը կախուած է թուրքէն, առաքինութիւն չէ գիտնալն ու փաստելը, թէ թուրքը կը տկարանայ ու կը մեռնի, եթէ չգիտեր, թէ ան կը մեռնի իրմէն առա՞ջ թէ յետոյ:
Եթէ թուրքը կը մեռնի հայի մահէն մէկ օր յետոյ, այդ մէկ օրի գաղափարը բաւական է, որ օտարին թողունք թուրքին ուժեղացումին կամ տկարացումին, կեանքին կամ մահին շուրջ ակադեմական իր մարզանքները:
Եթէ պիտի մեռնինք մենք թուրքէն առաջ, մեզ չի հետաքրքրեր` թէ թուրքը կ’ապրի՞ թէ կը մեռնի:
Իսկ ճիգերը, որ կը թափուին այսօր, թուրքը եւ իր շարժումները ճանչնալու համար, իրենց ձեւին մէջ աղէտաւոր են այնչափով, որչափով որ կը հեռանան բաղդատական գետինէն եւ կ’օրօրեն այն յոյսով, թէ թուրքը ինքնիրենը արդէն կը քայքայուի ու կը մեռնի, ուրեմն, բնական հետեւութիւնն է նստիլ ու դիտել թուրքին ինքնաքայքայումն ու ինքնասպանութիւնը:
Ահա թէ ինչո°ւ համար, այս կրաւորականութիւնը անգթօրէն խսաելու իսկ գինով, հարցը կը դնենք իր հարազատութեան մէջ եւ անոր պիտի մօտենանք այդ ձեւով, շատ լաւ գիտակցելով, որ անոր հարուածներուն տակ շատեր պիտի մեռնին:
Մենք կը գրենք այն քիչերուն համար, որ չեն վախնար սրբազան խելագարութիւններէ անգամ` ապրելու համար աւելի երկար` քան թուրքը:
Առ նուազն անոնց, որ զինւորի մը մահը կը նախընտրեն թոքախտաւորի մը մահէն:
Ազգերը փրկուած են միշտ խելագար քիչերու ձեռքով:
Եւ հայ ազգը զուրկ չէ սրբազան խելագար քիչերէ, որովհետեւ անապատի աւազի չափ շատ են աւազացած նահատակները:
Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը` եթէ սաղմն է հայութեան տառապանքին, անոր ծնունդին երկունքը` Զաւարեանի, Ռոստոմի եւ մանաւանդ Քրիստափորի սրբազան խելագարութեան մէջ է: Անոր կաղնի հասակին երակները յաջորդական սուրբ խելագարներն են: Եւ անոնց խելառութիւնը սրբացաւ միայն անոր համար, որ անոնք հարազատօրէն զգացին հայի տառապանքը, զգացին այնչափ` որքան կ’արժէր ան:
Ու երեւակայել, որ Քրիստափորը այսօր ապրէր, երբ ամբողջ ազգը մը հալեցաւ անապատներու մէջ ու կը մաշի բօշայի պէս:
Ու երեւակայել անհունութիւնը անոր խելագարութեան, որ տիեզերքը պիտի կրնար ահաւոր մէկ տաճարի վերածել:
Քրիստափորը չկայ. ահա թէ ինչո°ւ համար հայը, փշրուած փոթորիկ, աշունի հիւանդ հովի պէս կը սլուլլայ.
Թուրքը կը մեռնի.
Փոխանակ մրրկելու.
Բայց ես աւելի շուտ կը մեռնիմ:
Չվիճինք ուրեմն, թէ թուրքը ունի տուեալներ ապրելու:
Ընդունինք, որ անոր կենսերակը մենք` հայերս էինք, եւ քանի որ այսօր չկանք մենք, թուրքի կեանքն ալ կը ցամքի, հակառակ իր ճիգերուն, որոնք ՙմարելու մօտ եղող կայծի մը խաբուսիկ կայծկլտումներ են՚:
Ընդունինք, որ թուրքը կը մեռնի, որպէսզի ՙերկու թուրք չտեսած՚-ներու հետ վէճի տաժանքը խնայուի մեզի, որովհետեւ աւելի անօգուտ բան չկայ, քան չգիտնալ ուխտողին իր չգիտցած բանին մէջ համոզելը:
Նստած մեր մեղկ ազգասիրութեան մէջ, քիչ մը հսկենք բաց աչքերով ու համրենք թուրքին վայրկեանները, բայց համրենք անոր սիրտի բաբախիւնները, համրելով մեր սիրտի զարկերուն հետ:
Թուրքը կը մեռնի:
Որովհետեւ ՙոչ-հայրենիք՚ 750.000 քառակուսի քիլօմէթրնոց երկիր մը ունի անժողովուրդ: Իսկ ՙառանց ժողովուրդի հայրենիք մը գերեզմանն է այդ ժողովուրդին՚:
Թուրքը կը մեռնի:
Որովհետեւ աղքատ է ու տգէտ, զինուոր է ու անարհեստ, ծոյլ է ու ոճրագործ, խաբեբայ է ու գող, արիւնարբու է ու անաճեցող … եւ շարեցէք որքան որ կ’ուզէք:
Բայց չենք կրնար ուրանալ մէկ փաստ, որ այդ տգէտ, աղքատ, ծոյլ, ոճրագործ ու անաճող թրքութիւնը ունի այսօր. 1. Եօթ միլիոն ժողովուրդ (միշտ ի վնաս թուրքին նայելու համար` կ’առնենք նուազագոյնը), 2. 750.000 քառ. քիլօմէթր հողամաս:
Ենթադրենք դարձեալ, որ թուրքը կորսնցուցեր է նաեւ իր դարերու խելքը, այն, որ իր սովամահութեան րոպէին չի մտածեր թալանած հողամասերէն մէկ երկու նահանգ ծախել դիպլօմատական հրապարակի վրայ եւ քանի մը օր ալ ապրիլ անով, ինչպէս պիտի ընէր հարուստ հօր մը փճացած տղան իր հօր ձգած կալուածները ծախել-ապրելով:
Իսկ աղքատութիւնը, տգիտութիւնը, ծուլութիւնը եւ անաճողութեան բոլոր պատճառները պիտի մնան միշտ եւ թուրքը պիտի հալի` մինչեւ որ հատնի:
Հայի աճեկանութիւնը համբաւ է շինած:
Ահա դրամագլուխ մը ճառերու, որ կը հակադրենք թուրքի անաճողութեան, եզրակացնելու համար, որ թուրքը կը մեռնի, իսկ մենք կ’ապրինք:
Իբր ամէնէն յատկանշական օրինակ` դիտենք քիչ մը այս հարցը:
Կը վերցնենք այս օրինակը, որովհետեւ ան կը ներկայացնէ հայկական ամէնէն հաստատուն դրամագլուխը, իսկ թրքական ամէնէն սնանկ կողմը:
Մեր փափաքն է թուրքը դիտել իր ամէնէն թոյլ կողմէն, որովհետ կը բաղձանք կրճատել անոր օրերու թիւը:
Գիտական վիճակագրութիւն չունինք ձեռքի տակ, որովհետեւ թուրքերը անցած տարի միայն փորձեցին առաջին անգամ մարդահամար մը:
Հետեւաբար թուրքերու հաշուին ամէնէն բացասական ենթադրութիւններով պիտի փորձենք պատկեր մը տալ, ճգնելով որքան կարելի է շուտ մեռցնելու թրքութիւնը:
Ահա եօթ միլիոն թուրք ժողովուրդ, 1-70 տարեկան հասակով:
Ենթադրենք հետեւեալ տոկոսային պատկերը:
Գիտնալով մէկտեղ, որ այսքան բարդ հարցի մը կարելի չէ մօտենալ ենթադրութիւնով, բայց քանի որ մենք ընդունեցինք անվիճելիօրէն, որ թուրքը չաճիր, այսինքն` տարեկան աւելցածներու չափով ալ կը մեռնի, պզտիկ գաղափար մը կազմելու համար, թէ քանի՞ տարիէն 7.000.000 թրքութիւն կը մեռնի, պզտիկ հաշիւ մը ընենք այդ ենթադրական թիւերուն վրայ:
Մեր ենթադրական պատկերը հետեւեալն է.
տարիք տոկոս գումար
1-5 10 700.000
5-10 15 1.050.000
10-20 20 1.400.000
20-30 25 1.750.000
30-40 15 1.050.000
40-50 10 700.000
50-70 5 350.000
100 7.000.000
Այս պատկերին երկու դասակարգը միայն (20-30 եւ 30-40) կը ներկայացնէ 2.800.000 թրքութիւն:
Եւ որպէսզի, ըստ մեր ձեռնածալ բաղձանքին, թուրք շուտ մեռնի, մենք նկատի չպիտի առնենք այն բոլոր ազդակները մէկ տոկոսով անգամ, որոնք թուրքերը կը ճգնին որդեգրել ու խորացնել, թուրքէ ֆիզիքապէս առողջ սերունդ ստեղծելու եւ անոր կենսունակութիւնը ապահովելու համար:
Ոչ միայն չպիտի ընդունինք թէ կ’աճին, այսինքն` իրենց թիւը կը բարձրացնեն 1000ի մէկով, ո°չ միայն չպիտի ընդունինք, թէ իրենց թիւը կը պահեն ձգուած բնական օրէնքին, որ տարիքաւորները կը տանի ու անոնց տեղը կը լեցնէ նորեկներով, այլ պիտի ընդունինք միշտ ենթադրաբար, թէ 7 միլիոն թրքութիւնը օր օրի որոշ տոկոսով ալ աւելի կը մեռնի, քան կը ծնի ու կը նորոգուի:
Եւ որպէսզի մեր բաղձանքներով օրօրուողները չվիճեին բնաւ` մենք պիտի ընդունինք, թէ հակառակ քէմալական ՙցնորք՚ներուն ու ճիգերուն, թուրք ժողովուրդը փոխանակ աւելնալու, փոխանակ իր թիւը գոնէ պահելու, իր դրամագլուխին վրան ալ 1000ին 10 տոկոս մահացութիւն կ’ունենայ տարեկան:
Այս կը նշանակէ, որ ոչ միայն բոլոր ծնունդներու թիւին չափ մահեր տեղի կ’ունենան, այլ նաեւ գոյութիւն ունեցող 7 միլիոնէն ալ կը պակսին 70.000 հոգի:
Բաւարա՞ր է թուղթի վրայ գոնէ գրուած այս բաղձանքը:
Բայց եթէ փաստ իսկ ըլլար այս բաղձանքը, գրել-կարդալ գիտնալով հպարտացող հային եօթ տարեկան տղան արդէն գիտէ պարզ բաժանում մը եւ իր քարոզիչ հայրիկին կրնայ ըսել, որ 7.000.000ին մէջ 70.000ը կայ 100 անգամ: Այսինքն` հարիւր տարիէն միայն կը մեռնի թուրքը:
Մի° քրթմնջէք: Գիտենք ձեր ըսելիքը.
«Ո՞վ ըսաւ, որ թուրքը մեռնիլ ըսելով ըսել կ’ուզենք, որ աշխարհի վրայ մէկ հատիկ թուրք չպիտի մնայ»:
Մենք ալ թուրքը մեռնիլ ըսելով կը հասկնանք այն, որ ան հայ ժողովրդի ֆիզիքական գոյութեան սպառնալիք ըլլալէ դադրի:
Եւ որովհետեւ օրօրասացներէն շատեր դժբախտաբար գուցէ ապրին դեռ քսան տարի, միշտ մեր բաղձանքը, ի վնաս թուրքին, հիմք առնելով նուազումի 1000ին 10ը բոլոր դասերուն համար, տեսնենք, թէ թուրքը քսան տարի յետոյ, տարեկան 70.000 կորուստ տալով մէկտեղ, ի՞նչ պատկերով կը ներկայանայ.
տարիք այսօրի գումար մահեր 20 տարիի մէջ 20 տարի յետոյ
1-5 700.000 140.000 560.000
5-10 1.050.000 210.000 840.000
10-20 1.400.000 280.000 1.120.000
20-30 1.750.000 350.000 1.400.000
30-40 1.050.000 210.000 840.000
40-50 700.000 140.000 560.000
50-70 350.000 70.000 280.000
7.000.000 1.400.000 5.600.000
Եւ այս պատկերը կ’ըսէ, որ քսան տարի յետոյ ալ, թուրքը 1.400.000 հոգի կորսնցնելով մէկտեղ կ’ունենայ 5.600.000 հոգի, որի երկու դասը միայն (20-30 եւ 30-40) կորսնցնելէ հետոյ 560.000 մարդ, դեռ կը պահէ 2.240.000 մարդ:
Որոշեր ենք ո°չ մէկ դրական կողմ չյիշել թուրքին հաշուին, մեր ձեռնածալ բաղձանքը չվրդովելու համար, ո°չ իսկ տարբերութիւնը Համիտի ՙԵա° իլա՚ին եւ Քէմալի ՙԵա° վաթանին՚ եւ ոչ ալ տարբերութիւնը 200.000-ի եւ 1.000.000-ի հայ զոհերուն:
«Ֆանթէզի՜…» կը լսենք մենք քրքջոցները:
- Այո՞, ֆանթէզի այնքան, որքան օրօրերգը ՙթուրքն ինքնիրեն կը մեռնի՚ին:

* * *
Ողբերգութի՞ւն կ’ուզէք:
Ահա°:
Հայութիւն մը ուինք:
Ո՞վ կրնայ երկրագունդին վրայ ցոյց տալ երկիր մը, ուր հայ նետուած չըլլայ:
Ողբերգութեան ահաւորագոյնը այս տեսարանին մէջն է, որի վրայ մահերգութիւն մը կը խաղցուի գիշեր ցերեկ:
Ու պիտի խաղցուի այս մահերգութիւնը, միայն անոր համար, որ ան գրուեցաւ թուրքին եաթաղանով:
Հայի խելացիութիւնը, հարստութիւնը, մշակոյթը, արհեստաւորութիւնը ո՞վ չի ճանչնար: Հետեւաբար, չխօսինք անոնց վրայ:
Իբր հաստատուն կռուան մեր ապրելուն` խօսինք միայն մեր աճեկանութեան վրայ, իբր հակադիր` թուրք անաճողութեան, ցոյց տալու համար, թէ երբ թուրքը տարին 70.000 կը պակսի, ի՜նչպէս հայը տարուէ տարի կ’աճի:
Երկուքուկէս միլիոն հայութիւն ունինք:
Չենք վիճիր մեր վիճակագրութեան շուրջ, որովհետեւ փաստերը պէտք է առնենք միշտ ի նպաստ մեզի:
Այդ հայութեան 800.000ի գումար մը կծկտած է Հայաստան ըսուած քամբաղդ երկիրին մէջ: Մնացածը ցրուած` աշխարհի ամէն մէկ անկիւնը:
Հայը ոչ միայն իր թիւը կը պահէ, այլ եւ 1000ին 30 աճում ունի: Այսինքն` հայութիւնը ամէն տարի իր թիւը կաւելցնէ 75.000ով, որի 24.000ը Հայաստանի մէջ:
Ո՛չ մէկ վէճ եւ ո°չ մէկ տարակոյս այս հարցին շուրջ:
Քսան տարի, հայի աճողական կարողութիւնը միշտ պահելով նոյնը, հակառակ այն փաստին, թէ աշխարհի ամէնէն աճող ազգերէն գերմաններն ու իտալացիները իրենց բոլոր ճիգերով զգալապէս կը կորսնցնեն այդ ուժը, եւ բաղադրեալ տոկոսներով` Հայաստանի հայութիւնը կ’աւելնայ 600.000 եւ իր թիւը կը հասցնէ 1.400.000ի:
Այս թիւը, սակայն, թուրք ժողովուրդի միայն երկու դասին (20-30 եւ 30-40) գումարէն 560.000 կորսնցուցած վիճակին մէջ անգամ 840.000 պակաս է, իսկ 1.400.000 հոգի կորսնցուցած անատօլուցի թուրքին` մէկ չորրորդը:
Բայց ակնարկ մը նետենք այսօրի Հայաստանի բնակչութեան ծփանքներուն վրայ:
Ըստ Հայաստանի կեդր. վիճակագրական վարչութեան, Հայաստանի բնակչութեան թիւը եղած է հետեւեալը վերջին վեց տարիներու ընթացքին:
1922ին 781.011
1923-24ին 811.013
1924-25ին 907.755
1926-27ին 867.694
Այս պատկերը ցոյց կուտայ ե°ւ յաւելում ե°ւ նուազում:
Մեր նպատակը չէ վիճակագրութեան էութեան մէջ մտնել ու վերլուծումներ ընել:
Բայց մէկ բան միայն արձանագրել: Այն, որ վերջին տարիին մէջ նուազումը բոլոր ուրիշ պատճառներէ բացի ունի այն պատճառն ալ, որ այդ բնակչութիւնը սեղմուած ըլլալով 28.241 քառ. քիլօմեթրի վրայ, հայ տարրը ամէնէն զրկուածը իր հողէն, ստիպուած է եղել փախչիլ օտար երկիրներ, կտոր մը չոր հաց ճարելու համար:
Եւ մինչդեռ հայը կը փախչի, ըստ բօլշեւիկ պաշտօնական յայտարարութիւններու, 80.000 է աւելի թուրքեր* աւելի ու աւելի կը հաստատուին, կ’ամրապնդուին Հայաստանի սիրտին վրայ:
Ահա ոճիր մը, որ աւելի մեծ է իր մօտիկ հետեւանքներով, քան բօլշեւիկ-թուրք ուժերով Հայաստանի անկախութիւնը խեղդելու ոճիրը:
Այսքանը, սակայն, արձանագրելու համար միայն փաստը:
Այս փաստը հիմք չպիտի բռնենք բնաւ ըսելու համար, որ մեր աճումը իր բոլոր կարողութիւններով չի ծառայեր հայրենիքին համար, ո՛չ ալ ըսելու, թէ Հայաստանի ափ մը հողը չպիտի կրնայ ապրեցնել քսան տարիի մէջ յաւելեալ 600.000 ժողովուրդը:
Մենք ի նպաստ մեզի անկարելին ալ կարելի պիտի համարենք, անպատճառ ապացուցանելու համար, որ մենք կ’ապրինք, ինչպէս, ի վնաս թուրքին, անկարելին կարելի համարեցինք թուրքին մեռնիլը ապացուցանելու համար:
Հետեւաբար, չպիտի զիջինք ոչ իսկ մէկ միաւոր եւ պիտի ընդունինք, որ թուրքը տարեկան 70.000 կորուստով կը կորսնցնէ 1.400.000 հոգի քսան տարիի մէջ, իսկ մենք քսան տարիի ընթացքին կաւելնանք 600.000 հոգի եւ մեր թիւը կը բարձրացնենք 1.400.000ի:
Կրկնենք միայն, որ թիւերը չարաղէտ զուգադիպութիւնով կ’ըսեն, թէ քսան տարիի մէջ թուրքը կը կորսնցնէ այնքան, որքան մեր ամբողջութիւնը պիտի կազմէ 600.000 աւելնալէ յետոյ: Եւ պատկերը կրկին պիտի ըլլայ մեռնող թուրքը 5.600.000, ապրող հայը` 1.400.000:

* * *
Քիչ մըն ալ այն հայութեան մասին, որ Հայաստանէն դուրս է:
Որ հայը ամէն տեղ կ’աճի, չենք տարակուսիր, նոյնիսկ թող պահէ նոյն կարողական տոկոսը, ինչ որ հաշուեցինք Հայաստանի համար:
Այստեղ արդէն մեզ չի հետաքրքրեր, թէ Ամերիկայի կամ Ֆրանսայի հայը որքա՞ն կրնայ աճիլ եւ թիւը քանիո՞վ բարձրացնել, այլ այն, թէ հայը իբր Հայաստանի պիտանի քաղաքացի ի՞նչ պիտի ներկայացնէ:
Ո՞վ է այն հայը, որ կրնայ պնդել, թէ, օրինակ, Ֆրանսայի մէջ գտնուած 50.000 հայութեան 25 տոկոսէն աւելին է, որ այսօր կը հետաքրքրուի հայով ու Հայաստանով:
Եւ դեռ հինգ տարի է անցեր միայն:
Ճառի ու յօդուածի իբր նիւթ կարելի է ծառայեցնել` յայտարարելու համար, թէ հայութիւնը կը բաղձայ իր հայրենիքը վերադառնալ: Բայց իրողութիւնը բոլորովին հակառակն է:
Ան, որ ծածկ մը գտաւ գլուխը հանգչեցնելու, կտոր մը հաց` փորը կշտացնելու եւ վստահութիւն մը, որ զինքը չեն քշեր իր գտնուած տեղէն, ան, այդ հայը, ամէն անցնող օրի հետ թել մը կը կտրատէ թէ° հայութենէն թէ° Հայաստանէն:
Եւ փաստն այն է, որ այսօր հայը, աշխարհի չորս ծագերուն մէջ, այլեւս այն թափառական բազմութիւնը չէ` ինչ որ էր 4-5 տարի առաջ:
Ան նստակեաց է արդէն, գէշ աղէկ գործ մըն է ճարած, տեղային բարքերուն է վարժուած, գործարանէն առած ամսականը պարասրահներուն մէջ ծախսել է սովրած:
Մօտեցէք այդ հային ճիշտ այն վայրկեանին, իսկ երբ Հայաստան կ’երգէ եւ ըսէք իրեն, որ պայուսակը կապէ: Այն ատեն յայտնի կ’ընէ, թէ այն որքանով պիտանի է Հայաստանի:
Ան, որ եկաւ այստեղ իր մեծերուն հետ դեռ 5-10 տարեկան հասակին մէջ` ան արդէն 15 տարեկան է դարձած, տեղին լեզուն սովրած եւ տեղային բարքին ու կեանքին ընտելացած:
Այսօր, դեռ յոյս կայ այդ պատանիկ սերունդի որոշ տոկոսին համար, որ հետեւի իր մեծին, գոնէ մեծին բռնութեան տակ համակերպի: Հինգ տարի եւս, եւ ան կը դառնայ քսան տարեկան, այլեւս դրամ կը վաստկի ու Մինէթին մարմնին հոտն ալ առած է, եւ դուք զայն հայ համարեցէք ու անոր վրայ հաշուեցէք:
Ան, որ եկաւ 15 տարեկանին` այսօր արդէն 20 տարեկան է:
Այդ դասի 95 տոկոսը ամէն գիշեր դուք կը տեսնէք պարասրահներու եւ Ժօզէֆինի բազուկներուն մէջ:
Հինգ տարի եւս եւ ան կը դառնայ 25 տարեկան, տէր լեզուին եւ թերեւս հանգիստ կեանքի մը: Եթէ գործաւոր մնաց անգամ, գիտէ, թէ հեռու է թուրքին եաթաղանէն, որի սարսափներու յիշատակը արդէն ջնջած է ուղեղէն:
Ան, որ եկաւ 50 տարեկանին` արդէն 55 տարեկան է այսօր: Անցած զարհուրանքներու ճամբաներէն` մարմինին հետ ուղեղն ալ քայքայուած:
Չանցնիր հիգ տարի, եւ այդ դասը, որ ամէն օր իր օջախին եւ հայրենիքին ախուվախով կ’անցնէ, շուտով կը լռէ հողին տակ:
Ի՞նչ օգուտ այս տարրէն ոեւէ հայրենիքի համար, եթէ նոյն իսկ ան կարենար երթալ:
Քաղաքական առողջ հասկացողութեան առջեւ անզօր է ՙա¯խ երկիրս երթամ ու հոն մեռնիմ՚ի կարօտը:
Հայրենիք մը ո°չ անկելանոց է, ո°չ ալ գերեզմանոց:
Կը մնայ այն դասը, որ եկաւ 20-25 տարեկանին ու այսօր 30 տարեկան է:
Քսան տարի յետոյ այս սերունդն ալ հոգիով ու մարմինով կը դառնայ անպէտ:
Այսօր, ան դեռ կը պահէ յիշատակը այն ճամբաներուն, որ կտրեց, կը պահէ վրէժը իր տեսածներուն ու կ’ըմբռնէ, թէ ի՞նչ ըսել է հայրենիքը, ո°չ թէ իբր զգացում միայն, այլ` իբր միտք ու ուղեղ:
Ահա սերունդը, որմէ պիտի սպասէինք շատ բան, եւ որ, սակայն կ’օրօրենք նստիլ ու սպասել, որովհետեւ «թուրքը ինքնիրենը կը մեռնի՚:span
Եւ ան պիտի սպասէ, որովհետեւ սպասումով անցնող ամէն մէկ օր անոր մէջ նոր սպասումի օր մը կը ստեղծէ, մինչեւ որ անցնի քսան տարի, թուրքը նուազի 1.400.000ով, բայց մնայ 5.600.000, իսկ ինք դառնայ 45 տարեկան կամ` անպէտ իր հայրենիքին կամ կեր` օտար հողին:
Այս է անխուսափելի ճակատագիրը առաջին կարգին, Հիւս. Ամերիկայի, Հարաւ. Ամերիկայի, Քանատայի, Ֆրանսայի եւ Արեւմտեան Եւրոպայի հայերուն, որոնց թիւը կը հասնի մօտ 250.000-ի:
Ճակատագիրը նոյնն է Յունաստանի, Բուլգարիայի, Ռումանիայի հայութեան, այն տարբերութիւնով, որ քիչ մը աւելի ժամանակ պիտի անցնի:
Ճակատագիրը տարբեր չէ մինչեւ անգամ Սուրիայի հայութեան, որ իր միջավայրով ու խմբաւորումներով եւ մանաւանդ հին հայրենի հողերուն ու հովերուն մոտիկութիւնով ամէնէն տոկունը կրնայ համարուիլ:
Բայց առէք ոեւէ թերթ ու տեսէք, թէ ի՞նչ կը կատարուի այնտեղ ալ:
Գրուածները` որքան ալ մերկացնենք հայկական լալկանութիւններէն, բան մը կայ, որ չենք կրնար ժխտել այն, որ Սիւրիայի հայութիւնն անգամ կ’այլասերի այն ձեւով, որ այլեւս չկրնանք հաշուել զայն իբր քաղաքական տարր` հայութեան ու Հայաստանի համար:
Քսան տարի, եւ այսպէս նստած ՙթուրքն ինքնիրեն կը մեռնի՚ի հեքիաթներ, ու որքան ալ փաստերը ի նպաստ մեզի դասաւորենք, հայ գաղթականութենէն (չհաշուելով Խորհրդային Միութեան մէջ Հայաստանի մօտիկ գտնուածները) մենք կը կորսնցնենք, իբր հայ, մօտ կէս միլիոն:
Ու վերջի վերջոյ կը մնանք կանգնած պակսած թիւով 5.600.000 թուրքին դէմ 1.400.000 հայով, բոլոր անկարելի յաւելումներով:
Ի՞նչ կ’ըսեն այս փաստերը բացի այն ահաւոր ճշմարտութենէն, որ ամբողջ աշխարհը պատերազմը դադրեցուցած` իր կորուստները կը վերականգնէ, իսկ հայը ճակատամարտի մը մէջ է, ուր ահաւոր նոր զոհերով կը փճանայ, կը վերջանայ:
Բայց նորէն «նստինք ու սպասենք»:
Մենք նստած կը սպասենք դժբախտաբար: Եթէ միայն թուրքն ալ նստէր:
Իսկ 20 տարիի ընթացքին քանի՞ անգամ թուրքը պիտի կանգնի ու քալել ուզէ, եւ պիտի քալէ ու 24 ժամը պիտի ըլլայ վախճանը այս ողբերգութեան, որ չեն տեսներ սպասելու օրօրերգուները:
Եւ պիտի քալէ թուրքը:
Եթէ ոեւէ ուրիշ պատճառ չունենար իսկ, այն որ ինք պիտի հալէր ու մենք պիտի աճէինք, բաւական պիտի ըլար, որ քալէր, որովհետեւ թուրքը կրնայ հաշտուիլ մեռնելուն հետ, բայց բնաւ չի հաշտուիր հայէն առաջ մեռնելուն հետ:

* * *
Ո՞վ գրեց այս մահերգութիւնը:
Թո՛ւրքը, թո՛ւրքը եւ դարձեա՛լ թուրքը:
Թո՛ւրքը, որ չճանչցանք երէկ` չենք ճանչնար այսօր:
Եւ երբ մեր մահը ստոյգ է, իսկ թուրքինը` ենթադրական, մենք կ’օրօրուինք ու կ’օրօրենք, թէ սպասենք, որովհետեւ թուրքը ինքնիրենը կը մեռնի:
Թուրքը` միակ պատճառը, որ Հայաստանի հայը ոչ թէ իր աճումին տեղ չունենայ, այլ այսօրի եղածին:
Ու գաղթական քիչ ունենայինք` կարծես նոր գաղթականներ կուտանք:
Բայց նորէն մենք կ’ապրինք` թուրքը կը մեռնի:
Թուրքը կը հատնի ու կը հատնի, տեղը նօրէն կը մնայ մեր քառապատիկը, որ մէկ օրի մէջ կրնայ կոխկրտել մեզ:
Բայց նորէն մենք կ’ապրինք` թուրքը կը մեռնի:
Ան, քսան տարիէն, մեր բաղձանքին խաթերն համար կը կորսնցնէ այնքան, որքան մենք մեր ամբողջութիւնը կը կորսնցնենք հինգ տարիէն:
Ահաւոր է, այո՛, բայց է՛ ինչ որ է:
Մենք գրեցինք այն քիչերուն համար, որ չեն վախնար սրբազան խելագարութիւններէ անգամ, ապրիլ ճգնելու համար` աւելի քան թուրքը:
Ու թող խցուին ականջները` նստած սպասելու քարոզներուն դէմ:
Չէ՛, ալ հերիք է, ոտքի կ’անգնէ՛, հայ ժողովուրդ:
Նստած սպասելով` մեռնելէն պատւաւոր է կանգնած մեռնիլ:
____________________________________________________________________________________
*«Մեր երկրէն վտարւած հսկայական թուրք ազգաբնակչութիւնը վերադառնալով կապւեր է հողին: Անոր թիւը կը հասնի 80.000ի: Ազգային փոքրամասնութիւններէն առանձնապէս թուրք ազգաբնակչութեան հանդէպ մենք մասնաւոր քաղաքականութիւն վարած ենք, արտօնեալ պայմաններ ստեղծելով թուրքերու համար»: (Ա. Երզնկեան, Հայաստանի Կեդրոնական Գործադիր կոմիտէի համագումար, 1928)
Շահան
«Ազատամարտ», Փարիզ,
1928, նոյեմբերի 25, թիւ 1, էջ 3-4; դեկտեմբերի 4, թիւ 2, էջ 2-3:

Комментариев нет:

Отправить комментарий

Blogger Widgets