ՄԵՆՅՈՒ

ՊԱՏՄԱՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ, ԳՐԱԿԱՆ - ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ, ՓԱՍՏԱՎԱՎԵՐԱԳՐԱԿԱՆ, ՀԱՆՐԱՄԱՏՉԵԼԻ, ՈՒՍՈՒՑՈՂԱԿԱՆ, ԱԶԳԱՅԻՆ, ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐԱԿԱՆ, ԿՐԹԱԴԱՍՏԻԱՐԱԿՉԱԿԱՆ ԲԼՈԳ   «Բոլորն ուզում են իրենց երեխաներին թողնել լավ աշխարհ, իսկ ես աշխարհին ուզում եմ թողնել լավ երեխաներ» ԿԱՐԼՈՍ ՍԼԻՄ ԷԼՈՒ  
Drop Down MenusCSS Drop Down MenuPure CSS Dropdown Menu

18.05.2013

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԱՅՍ ՕՐԸ - ՎՐԵԺԻ ՀԱՏՈՒՑՈՒՄ


Պշարէ խալիլի մահապատիժը (1899 Մայիս 18)
ՆՅՈՒԹԸ ՏՐԱՄԱԴՐԵՑ Sako Degirmenjian

Պշարէ Խալիլ...
Սասնոյ քիւրտ ցեղապետներու ամէնէն աւելի վայրագներէն մին: Սարսափը Սասնոյ հայերուն եւ հակառակորդը Անդրանիկին եւ անոր դաշնակից քիւրտ ցեղերուն:
Խալիլ այս աստիճաններու հասցուցած էր իր ատելութիւնը հայոց դէմ, որ ծերերու, կիներու, մանկիկներու եւ նոյնիսկ մեռելներու վրայ կը գործածեր ամէնէն զզուելի եւ ըմբոստացուցիչ ոճիրները. Եւ ասոր համար արժանացած էր կարմիր սուլթանի պաշտօնական գնահատման՝ երրորդ կարգի Մեճիտիէ շքանշանով:
Տեսնելու էր այս քիւրտ գազանին սոնքացումը, երբ սուլթանին շքանշանը իր կործքին՝ շրջապատուած իր մարդերով կու գար Մուշ, կ'երթար դուռը եւ կը բազմէր
Միւթեսարըֆին քով...:
Իր թեւաւոր եւ փէշաւոր հագուստին կապուստին թափթփածութիւնը, իր խոշոր խոշոր աչքերը, արեւէն սեւցած դէմքի մը խոռոչներէն մէջ լեցուն ատելութեամբ եւ արիւնով, խոզի մազերուն պէս քստմնած իր պեխերը կ'աւելցնէին իր դէմքին վայրագ գիծերուն խստութիւնը:
Այս գազանը այսնքան չարիք եւ նախճիր գործած էր անմեղ եւ անզօր հայերուն վրայ, որմէ պիտի սարսէին լեռներու վայրենի գազանները:
Խալիլ թէեւ վայրագօրէն անգութ եւ անվախ՝ չէր յանդգնած անգամ մը դէմ դէմի գալ Անդրանիկի հետ, հակառակ անոր որ հեծեալ եւ զինեալ մարդոց խումբով կ'ապաստակէր միշտ, բայց կը յոխորտար, թէ ինքը վախցող մը չէր հայ ֆետայիներէն եւ կ'ուզէր հանդիպիլ անոնց անգամ մը ...:
Եւ իրօք, օր մըն ալ հանդիպեցաւ...:
1899ի աշնան երեկոյ մըն էր:
Իմաց տրուած էր Անդրանիկի, թէ խալիլ պիտի անցնէր Մուշի խաս գիւղէն դէպի Ս. Աղբերիկ երկարող կնճչռոտ կիրճէն, որու խորէն օձապտոյտ կը սողոսկի հետեւակի ճամբայ մը:
Անդրանիկ սաստիկ կը տառապէր յօդացաւէ:
Հազիւ կը քալէր կռթնելով իր զինուորներուն: Բայց չուզեց փախցնել այս առիթը, եւ ըսաւ. «Տղաք, քալենք»:
Իջան ճամբու եզերք եւ ընտտրեցին այնպիսի դիրքեր՝ իրարմէ հեռու, որոնք հաւասարապէս կը տիրէին այդ ճամբաներուն, այնպէս որ կարելի չէր որ անցորդ մը վրիպէր գնդակէ:
Անդրանիկ ըւ իր մարդիկ անտեսանելի էին ժայռերու եւ ծառերու ետեւ:
Ամէն կողմ լռութիւն կը պատէր: Խօրունկ, ահաւոր խաղաղութիւն մը կը ծանրանար կիրճին մէջ:
Լսուեցաւ ձիերու քալուածքին դոփիւնը:
Քիւրտ ցեղապետը իր ամէնէն հուժկու տասներեք կամ տասնըչորս ձիաւորներով կը քալէր...
Խալիլ հեծած էր գորշ գրաստի մը վրայ, գեղեցիկ էգ մը, զոր բռնի առած էր Սասնոյ կոբ գիւղի Ռէս խըչօ Արէի ձեռքէն:
Խօսակցելով կ'երթային եւ կը խօսակցէին Ֆետայիներու հաւանականութեան վրայ, այնքան կասկածանքով, որ Խալիլ կը ջանար քաջալերել իր մարդիկը եւ կը յոխորտար, թէ ոչ ոք պիտի յանդգնէր իր դէմ ելլել: Անդրանիկ ո՞վ կ'ըլլար...երանի՜ թէ հանդիպէր իրեն անգամ մը...:
Խօսակցութիւնը բաւական բարձր ձայնով էր, ըստ լեռնցիներու սովորութեան եւ հետեւաբար յստակօրէն կը հասնէր Անդրանիկի խումբին: Խալիլի հեծելախումբը կամաց-կամաց կը հասնէր այն կէտերուն, ուր հայ Ֆետայիներ բռնած էին իրենց դիրքերը...:
Անդրանիկ տուաւ նշանը եւ ահա՛ գնդակ մը սուր սուլիւնով յանկարծակիի բերաւ յոխորտապանծ ցեղապետը:
Գնդակները յաջորդեցին իրարու: Խառնշտկեցաւ Խալիլին հեծելախումբը նեղ ճամբու վրայ եւ խոյս տուաւ: Խալիլ ինկաւ ձիէն...:
Անդրանիկ դուրս եկաւ իր թաքստանոցէն: Իր տղերքը վազեցին եւ ցեղապետը բերին Անդրանիկի առջեւ:
Անդրանիկ հրամայացած էր չսպաննել ցեղապետը հրացանի գնդակով, որպէսզի այդ գազան քիւրտը հիանալի առիթ մը ունենար յստակօրէն սորվելու իր մահապարտութեան պատճառները:
Անդրանիկ անմիջապէս իր զինուորներով կազմեց դատական ատեան մը:
Անդրանիկ հայերէն հարցումներ ուղղեց ոճրագործին իբրեւ դատաւոր, եւ Արթին Չաւուշ (Գէորգ Չաւուշ), որ սքանչելի կը խօսէր Խալիլի լեզուն, քրտերէնի թարգմանեց:
Հարցուփորձը գրեթէ սա բառերով տեղի ունեցաւ.
-Պշարէ Խալիլը դո՞ւն ես:
-Հէրրէ, Էզըմ (Այո, ես եմ),-պատասխանեց թակարդուած գազանը:
Անդրանիկ ծակող շեշտով մը յարեց խորհրդաւոր կերպով.
-Ուրեմն սպաննուած Սերոբի գլուխը կտրողը դո՞ւն ես:
Խալիլ չպատասխանեց: Սոսկում կար այդ հարցումին մէջ: Աղբիւր-Սերոբ եղբայրական դաւաճանութեան մը զոհուած էր եւ այս քիւրտ գազանը մեռած քաջի մը գլուխը կտրելով զրկած էր Մուշ եւ թուրք բարեխնա՜մ կառավարութիւնը ցիցի զարնելով հայ քաջին գլուխը՝ խայտառակած էր զայն Մշոյ փողոցներուն մէջ, սարսափեցնելու համար հայ ժողովուրդը եւ հայ ֆետայիները, եւ ահագին ցոյցերով եւ աղմուկներով ղրկած էր ցըցահար գլուխը մինչեւ Պիթլիս, ճիշդ տեղապահ Բաբգէն վարդապետի Մուշ հասնելէն օր մը առաջ:
Պիթլիսի մէջ ալ Սերոբին գլուխը խայտառակուելէ ետք յանձնուած էր առաջնորդարան եւ Չիլինկիրեան Եղիշէ վրդ. գիշերուան լռութեան եւ մենութեան մէջ թաղած էր զայն աղօթքով եւ օրհնութեամբ:
Քաջութիւն մը չէ՛ր խալիլի համար մեռած մարդու մը գլուխը կտրել...: Եւ այս է պատճառը, որ Անդրանիկին հարցումը կապարի պէս մխւեցաւ իր սիրտը եւ չկրցաւ պատասխանել ու սկսաւ վար նայիլ, խուսափելով Անդրանիկի կորովաբիբ եւ վրիժացայտ նայուածքէն:
Անդրանիկ յարեց արի առանց սեփական հոգիի վրդովմունքով.
-Տալւորիկի Զբաղանք թաղին մէջ քսանեօթը հայ կիներն ու փոքրիկները, նոյնպէս գիւղին 75 տարեկան ծերունի Տ. Պետրոս քահանան սպաննողը դո՞ւն ես:
Խալիլ պապանձած է...:
-Եւ 48 ժամ ետքը այդ սպաննուածները իրենց գերեզմաններէն դուրս հանելով, Ռէս Մակարի տան մէջ ատոնց վրան 170 խուրձ խոտ դիզելով այրողը դո՞ւն ես:
Խալիլ գլխիկոր է...:
Անդրանիկ զսպելով իր զայրոյթը աւելի խիստ շեշտով յարեց.
-Ըսէ՛, Հէթինք գիւղի եօթը հայ երիտասարդները բռնող եւ թեւերը կապած Նըռնայ գոմին ներքեւ՝ գետի մէջ սպաննողը դո՞ւն ես:
Խալիլ քարացած է. Ո՛չ կրնայ նայիլ դատաւորին երեսը, ոչ ալ խօսիլ: Իր ոճիրներուն այսքան ճշգրիտ տեղեկագրէն ապշած ընդարմացած է:
Անդրանիկ իր յուզումներու վեհագոյն թաթով՝ գոռաց.
-Ըսէ՛, որո՞նք են այն հայ դաւաճանները որոնք կը գործակցին քեզի:
Խալիլ այս վերջին հարցման հարուածին տակ թօթափեց իր թմրութիւնը եւ չուզեց վատանալ այս վերջին պահուն, եւ իր գործած բոլոր ոճիրներու գիտակցութեան տակ, եւ իր ծրագրած ապագայ ոճիրներու արիւնոտ խորհուրդներու հեռապատկերէն խորասուզուած՝ հատիկ-հատիկ խօսքերով արձակեց իր մահավճիռը.
-Պէսէ պէսէ լօ՛, ըշղուլեմու թեմամ պու: (Ալ հերիք է, հերիք, գործս լմնցաւ):
Հայ ֆետայիները քաշելէն տարին մարդասպան քիւրտը՝ Սասնոյ Հայոց Սարսափը, Մառնիկայ սարը եւ գլխատեցին զինք խաչառաջ ըսնիկայ տեղը եւ գլուխը բերին Սասնոյ Տաւրէ գիւղը: Եւ այն անարգանքը եւ խայտառակութիւնը, զորս ինքն ըրած էր Աղբիւր Սերոբի գլխին՝ հատուցման օրէնքով անցուցին խալիլի գլխէն: Խալիլի քաջութիւն ունեցած էր մեռելի գլուխ մը կտրել, հայ ֆետայիներ իր գլուխը կտրեցին ողջ ողջ, իր իսկ մահավճիռով:
Խալիլի շնորհուած Մեճիտէի նշանը, շան ճիտէն կախեցին: (Այդ նշանը կը պահուէր Ժընեւ, իսկ հիմա՝ Փարիզ):
Խալիլի գրպանէն ելաւ տասներեք հատ հայու կնիք:
Անդրանիկ թէեւ յօդացաւի տառապանքներու մէջ՝ վերադարձաւ իր տեղը զուարթ եւ հոգեկան կորովով, վասնզի արդարութիւնը տեղը բերուած էր գերագոյն արագութեամբ:
Հայակեր քիւրտին գլխատումը ափիբերան ըրաւ Մշոյ թուրք կառավարութիւն եւ պահ մը խաղաղութիւն բերաւ խոշտանգուած Սասունի:
Սուլթան Համիտ բռնկած Անդրանիկ նոր քաջագործութիւններէն, խստացուց իր արիւնոտ հրամանները: Կառավարութիւնը ձեռնարկեց Սասնոյ բնական բերդերը ամրացնելու արուեստական ամրոցներով: Կանոնաւոր եւ անկանոն զինուորներու գունդեր մագլցեցան Սասնոյ սարերն ի վեր: Պիթլիսի վալին՝ Հիւսէին Հիսնի պէյ Մուշ եկաւ Անդրանիկի հետապնդումին հսկելու համար շատ մօտէն: Զինուորական հրամանատար Ալի փաշան մխրճեցաւ Սասնոյ կածաններուն մէջ եւ վերադարձան ձեռնունայն ու գլխիկոր:
Անդրանիկ աներեւոյթ զօրութիւն մը թեւերուն տակ՝ թռաւ սարէ սար, ձորէ ձոր, ժայռէ ժայռ ինքնավստահ՝ արդարութեան հաւատքով եւ բարձունքներէն գիտեց բռնապետ կառավարութեան մը զինուորներուն թափառումները Հայ աշխարհի այն անկեան մէջ, որուն խութերը եւ ժայռերը ահ ու դող կու տան ոճրագործներուն:

Комментариев нет:

Отправить комментарий

Blogger Widgets