ՄԵՆՅՈՒ

ՊԱՏՄԱՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ, ԳՐԱԿԱՆ - ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ, ՓԱՍՏԱՎԱՎԵՐԱԳՐԱԿԱՆ, ՀԱՆՐԱՄԱՏՉԵԼԻ, ՈՒՍՈՒՑՈՂԱԿԱՆ, ԱԶԳԱՅԻՆ, ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐԱԿԱՆ, ԿՐԹԱԴԱՍՏԻԱՐԱԿՉԱԿԱՆ ԲԼՈԳ   «Բոլորն ուզում են իրենց երեխաներին թողնել լավ աշխարհ, իսկ ես աշխարհին ուզում եմ թողնել լավ երեխաներ» ԿԱՐԼՈՍ ՍԼԻՄ ԷԼՈՒ  
Drop Down MenusCSS Drop Down MenuPure CSS Dropdown Menu

13.07.2013

ՍԵՐՏՈՒՄ ԵՆՔ ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ՝ դաս ԽԶ

Հեղինակ` Ս. Պողոսյան, Արմեն Ասրյան, Խ. Ստեփանյան, Է. Հովհաննիսյան 
Հայոց Պատմություն

ԱԶԳԱՅԻՆ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՍՏԵՂԾՈՒՄԸ 

1880-ական թթ. կեսերից ազգային-ազատագրական պայքարի ասպարեզ մտան հայ ազգային-քաղաքական կուսակցությունները եւ իրենց ձեռքը վերցրին ազատագրական շարժման ղեկավարությունը:

1885թ. Վանում Մ. Ավետիսյանի (Թերլեմեզյան) գլխավորությամբ ստեղծվեց Արմենական կուսակցությունը: Այն իր անունը ստացավ Ֆրանսիայի Մարսել քաղաքում հրատարակվող «Արմենիա» թերթի անունից, որովհետեւ հետեւում էր նրա քարոզած գաղափարներին: Արմենականները խնդիր դրեցին ընդհանուր ապստամբության միջոցով հասնել արեւմտահայության ինքնավարությանը: Նրանց կարծիքով միայն ընդհանուր ապստամբության միջոցով կարելի էր հասնել հաջողության, որի համար անհրաժեշտ էին նկատում բարձրացնել ժողովրդի գիտակցականը, զինակրթել նրան, զինվորական խմբեր ստեղծել, զենք կուտակել եւ այլն: Արմենականները մերժում էին ֆիդայական կռիվները, փոքրիկ ապստամբությունները, ահաբեկչությունը` դրանք համարելով վնասակար ազատագրական ուժերի համար: Արմենականները սկսեցին զենք ներկրել Արեւմտյան Հայաստան: Այնուամենայնիվ, արեւմտահայության ծանր վիճակը նրանց երբեմն դրդում էր թուրք ու քուրդ ոճրագործների նկատմամբ դիմել պատժիչ քայլերի: 
1887թ. Ժնեւում Ավետիս Նազարբեկյանը (Նազարբեկ), Մարո Վարդանյանը (Նազարբեկյան), Ռուբեն Խանազատը եւ ուրիշներ հիմնադրեցին Հնչակյան կուսակցությունը (1909թ. ստացավ Սոցիալ-դեմոկրատական Հնչակյան անունը): Կուսակցությունը իր ծրագրում թուրքական լուծը համարելով քաղաքական եւ սոցիալ-տնտեսական զարգացման արգելք, գտնում էր, որ հայ ժողովրդի ու Հայաստանի ճակատագիրը մեկընդմիշտ պետք է բաժանել թուրքական կայսրության ճակատագրից եւ ձեռք բերել ազգային անկախություն: Նպատակին հասնելու միակ միջոց էր ճանաչվում ընդհանուր ապստամբությունը: Առաջադրելով ընդհանուր ապստամբությանը նախապատրաստվելու գաղափարը՝ Հնչակյան կուսակցությունը գործունեության միջոցներ էր ընտրում ահաբեկչությունը, ֆիդայական խմբերի ստեղծումը, կուսակցության գաղափարների քարոզչությունը եւ հեղափոխական կազմակերպությունների ստեղծումը: Կուսակցությունը գտնում էր, որ արեւմտահայության անկախությանը չի կարելի հասնել արտաքին ուժերի միջոցով, այլ դա կարելի է կատարել միայն ներսից: Հնչակյանները նկատում էին, որ եվրոպական տերությունների միջամտությանը սպասելու եւ ձեռքերը ծալելու դեպքում հայ ժողովուրդն ավելի մեծ դժբախտությունների կմատնվի: 1890-ական թթ. առաջին կեսին այն հանդիսանում էր ազատագրական շարժման առաջամարտիկը: 
1890թ. ամռանը Քրիստափոր Միքայելյանի, Սիմոն Զավարյանի, Ռոստոմի (Ստեփան Զորյան) եւ այլոց գլխավորությամբ ստեղծվեց Հայ հեղափոխական դաշնակցություն կուսակցությունը (ՀՅԴ): 1892թ. ընդունված կուսակցության առաջին ծրագիրը նպատակ էր դնում ապստամբության միջոցով Արեւմտահայաստանում ձեռք բերել քաղաքական եւ տնտեսական ազատություն: Նկատելի է, որ ՀՅԴ-ն Արեւմտյան Հայաստանի լիակատար ազատագրության, անկախության պահանջ չէր առաջադրում: Խոսքը գնում էր Արեւմտյան Հայաստանի քաղաքական-դեմոկրատական ինքնավարության մասին: Դա ամենեւին չի նշանակում, թե Դաշնակցությունը մերժում էր անկախության գաղափարը: Պարզապես նա ցուցաբերում էր իրատեսական մոտեցում հայ ժողովրդի դրության գնահատման հարցում եւ չէր առաջադրում անկախության հարցն այն պատճառով, որպեսզի հայկական տարածքներում ապրող մահմեդականության հոծ զանգվածներին չգրգռեր հայության դեմ: Դաշնակցությունը խնդիր էր դնում գաղափարապես, ռազմականապես եւ կազմակերպորեն զորեղանալ, ինչպես նաեւ զինված պայքար մղել թուրքական կառավարության եւ ամեն կարգի հարստահարիչների դեմ, պաշտպանել ժողովրդին ավազակային հարձակումներից: ՀՅԴ-ն թուրքական բռնապետության դեմ ուղղված ազգային-ազատագրական պայքարի նպատակահարմար եւ հիմնական ձեւ էր ճանաչում ֆիդայական-պարտիզանական պատերազմը: Արեւմտյան Հայաստանում նրա տարածումից հետո հնարավոր էր համարվում նաեւ ընդհանուր ապստամբությունը: ՀՅԴ-ն օտարի վրա հույս դնելը համարում էր անիրական եւ առաջ էր քաշում սեփական ուժերով հայության իրավունքների, կյանքի, ընտանիքի եւ պատվի պաշտպանության անհրաժեշտությունը: 1890-ական թթ. երկրորդ կեսից Դաշնակցությունը դարձավ հայ ազգային-ազատագրական շարժման առաջատար, ամենաազդեցիկ ուժը: 
Ազգային կուսակցությունները իրենց գոյության առաջին օրերից, հատկապես Արեւմտյան Հայաստանում, ծավալեցին ակտիվ կազմակերպական, քարոզչական ու զինական գործունեություն: Հնչակյան կուսակցությունը 1890թ. հուլիսի 15-ին Կ. Պոլսի Գում Գափու թաղամասում, որտեղ գտնվում էր հայոց մայր եկեղեցին եւ առաջնորդարանը, կազմակերպեցին խոշոր ցույց՝ նպատակ ունենալով Հայկական հարցի վրա հրավիրել եվրոպական տերությունների ուշադրությունը եւ հասնել բարենորոգումների գործադրմանը: Հնչակյանները ղեկավար մասնակցություն ունեցան Սասունի 1894թ. եւ Զեյթունի 1895-1896թթ. ապստամբություններին: Արմենական կուսակցությունը գլխավորեց Վանի 1896թ. հունիսյան ինքնապաշտպանությունը՝ նպատակ ունենալով փրկել տեղի հայությանը Արեւմտահայաստանում մոլեգնող հայկական ջարդերի ալիքից: Դաշնակցությունը, ի պատասխան թուրքական բռնապետության կողմից արեւմտահայության ջարդերի, 1896թ. օգոստոսի 14-ին 26 հոգանոց խմբով գրավեց Կ. Պոլսի Օսմանյան բանկը, 1897թ. հուլիսի 25-ին իրականացրեց Խանասորի պատժիչ արշավանքը քրդական մազրիկ ցեղի դեմ, որը կոտորել էր Վանի 1896թ. հերոսամարտի դադարեցումից հետո Պարսկաստան հեռացող հիմնականում անզեն հարյուրավոր հայ երիտասարդների: Արեւմտահայությանը պաշտպանելու նպատակով Դաշնակցությունը Արեւմտյան Հայաստան ուղարկեց բազմաթիվ արշավախմբեր եւ զինատար խմբեր: 
Ցավալիորեն, մեկ ընդհանուր նպատակ հետապնդող հայ ազգային կուսակցությունները չկարողացան մի կողմ թողնել նեղ կուսակցական տարաձայնությունները, միավորել իրենց ուժերն ընդդեմ թուրքական բռնապետության, որը կմեծացներ հաջողության հասնելու հավանականությունը: 

1 комментарий:

  1. Ձեր գրառումը տեղ գտավ www.BlogNews.am կայքում: Շնորհակալություն:

    ОтветитьУдалить

Blogger Widgets