ՄԵՆՅՈՒ

ՊԱՏՄԱՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ, ԳՐԱԿԱՆ - ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ, ՓԱՍՏԱՎԱՎԵՐԱԳՐԱԿԱՆ, ՀԱՆՐԱՄԱՏՉԵԼԻ, ՈՒՍՈՒՑՈՂԱԿԱՆ, ԱԶԳԱՅԻՆ, ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐԱԿԱՆ, ԿՐԹԱԴԱՍՏԻԱՐԱԿՉԱԿԱՆ ԲԼՈԳ   «Բոլորն ուզում են իրենց երեխաներին թողնել լավ աշխարհ, իսկ ես աշխարհին ուզում եմ թողնել լավ երեխաներ» ԿԱՐԼՈՍ ՍԼԻՄ ԷԼՈՒ  
Drop Down MenusCSS Drop Down MenuPure CSS Dropdown Menu

26.08.2013

ՀԱՅՈՑ ՀԱՅՐԱՊԵՏԸ - Տ. Սարգիս Գ Մյուսայլ (1484 - 1515)

ՍԱՐԳԻՍ Գ ՄՅՈՒՍԱՅԼ
(1484–1515)
Ամենայն Հայոց կաթողիկոս 1484–ից: Հաջորդել է Հովհաննես Է Աջակիրին:

Ծն. թ. և վայրը անհտ., մահացել է 1515–ին Վաղարշապատում:
Գործունեության վաղ շրջանի մասին որևէ տեղեկություն չի պահպանվել: Սարգիս Բ Աջատարից տարբերելու համար Մ. Օրմանյանը նրան անվանում է Մյուսայլ (այլ` մյուս): Եղել է Հովհաննես Է Աջակիրի աթոռակիցը:
Սարգիս Գ Մյուսայլի հայրապետության շրջանն ընթացել է Հայ եկեղեցու պատմության չափազանց ծանր ժամանակահատվածում: Քաղաքական և տնտեսական պայմանների փոփոխության արդյունքում Մայր Աթոռի և վանական–միաբանական կյանքի նյութական աննախանձ վիճակն անհնարին է դարձրել ազգային–եկեղեցական կյանքի արդյունավետ գործունեությունը: Գերազանցապես սահմանափակված լինելով հայ ժողովրդի և եկեղեցու ինքնության պահպանության օրախնդիր հարցերով` Հայոց ընդհանրական հայրապետությունը նվազագույն հնարավորություն անգամ չի ունեցել գործունեություն ծավալելու վարչական, շինարարական, հոգևոր–մշակութային և կրթական ոլորտներում: Այդ գործոններով է պայմանավորված և այն, որ Սարգիս Գ Մյուսայլի նվիրապետական գործունեության մասին ոչ մի հիշատակությունի չի պահպանվել: Մ. Օրմանյանն այդ առնչությամբ գրում է, թե Սարգիս Գ Մյուսայլի «երկարատև պաշտոնավարությունը, ինչպես և իր անձն ալ իսպառ ամուլ են կարևոր գործունեութենե, և պատմությունը ոչ մի արդյունավորություն կամ եղելություն չի գտներ, որով կարենա անոր ժամանակը ճոխացնել»: Սակայն դա չի կարող պատճառ հանդիսանալ Սարգիս Գ Մյուսայլի գրեթե երեսնամյա հայրապետության շրջանը որակել իբրև «ավուր անշքություն»: Ճիշտ կլինի ասել, որ XV դարի երկրորդ կեսի Հայոց կաթողիկոսների վեհապետությանը հար և նման Սարգիս Գ Մյուսայլի կաթողիկոսական գործունեությունը ևս ընթացել է չափազանց բարդ հոգևոր և հասարակական–քաղաքական պայմաններում, ինչն էլ Հայոց հայրապետին զրկել է նվիրապետական ակտիվ գործունեություն ծավալելու հնարավորություններից:
Պատմական Հայաստանում թուրքմենական ցեղապետերի և իսլամադավան այլ իշխանավորների կենտրոնախույս ձգտումներն ու չարաշահումները, նրանց միջև չդադարող աղետաբեր պատերազմները, քոչվոր ավագանու` մեկը մյուսին հաջորդող իշխանությունների անհանդուրժողական կրոնական քաղաքականությունը և այլն անասելի ծանր կացություն էին ստեղծել հայ ժողովրդի գոյապայքարի հարցերով մտահոգ Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի գործունեության համար: Հայ եկեղեցու և հոգևոր դասի գործունեութունն է՛լ ավելի է սահմանափակվել 1488–ին ակ-կոյունլու Յաղուբ փադիշահի կողմից իրականացված կրոնական հալածանքների [քրիստոնյա հայերի իրավունքների սահմանափակում, բռնի կրոնափոխության հարկադրանք, կալվածքների (այդ թվում և վանական) յուրացում և ունեզրկում, հարկերի ու տուրքերի ավելացում և այլն] հետևանքով:
Արևմտյան և Արևելյան Հայաստանում տիրապետող քաղաքական պայմանների թելադրանքով արգելակվել է եկեղեցական հարաբերությունների բնականոն ծավալումը, թուլացել նվիրապետական կենտրոնների Մայր Աթոռի հետ ունեցած կապերը, ինչն անխուսափելիորեն հանգեցրել է առանձին հոգևոր կենտրոնների և դրանց ներկայացուցիչների տարամետ գործունեության: Սակայն ծանրագույն այդ պայմաններում անգամ Հայ եկեղեցին մեծ պատասխանատվությամբ է իրագործել իր հոգևոր ու ազգապահպան պարտականությունները և հարկադրված իր ուսերին է կրել նաև ժողովրդի ներքին կյանքը կարգավորելու պարտականությունը:
Հայ եկեղեցու բնականոն գործունեությունը մեծապես արգելակվել է նաև 1499–ին ակ-կոյունլուների իշխանության տրոհման հետևանքով: Իրավիճակն է՛լ ավելի է բարդացել XVl դարասկզբին, երբ օգտելով թուրքմենական ցեղերի անհաշտ մրցակցությունից` 1502–ին Պարսկաստանում հռչակվեց կրոնական արմատականության վրա հենված Սեֆյան հարստությունը: Հայաստանի մի մասը, այդ թվում և Ս. Էջմիածինը, ընկան պարսկական բռնակալության գերիշխանության տակ: Նոր թափ ստացավ գաղթագնացությունը, ինչը բարդ հիմնախնդիրներ առաջադրեց հայ ժողովրդի միավորման և ազգապահպանության բեռն իր ուսերին վերցրած Հայ եկեղեցուն: Դրանց իրագործումն անհրաժեշտաբար պահանջել է Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի շուրջ հոգևոր նվիրապետական բոլոր կենտրոնների միասնացում, որը, սակայն, օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ պայմանների ազդեցությամբ այդպես էլ չի հաջողվել իրագործել:
Հոգևոր–հասարակական այս բարդ պայմաններում Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Սարգիս Գ Մյուսայլի նվիրապետական կամ անձնական գործունեության վերաբերյալ աղքատիկ տեղեկություններից կարելի է դատել, որ նրա օրոք ևս չի հաջողվել ստեղծել միասնական ու կենտրոնաձիգ նվիրապետական կառույց: Դա է պատճառը, որ Հայ եկեղեցու պատմության այս փուլը ևս աչքի է ընկել կաթողիկոսական աթոռակիցների «առատությամբ»: Սարգիս Գ Մյուսայլի օրոք հիշատակվում են Արիստակես, Թադեոս, Եղիշե և Ներսես աթոռակիցները: Որոշ հեղինակներ տեղեկություններ են հաղորդում նաև այլ աթոռակիցների (Վրթանես Օծոպեցի, Հովհաննես, Դավիթ, Հուսիկ) մասին, բայց, ինչպես նկատում է Մ. Օրմանյանը, դա ակնհայտ անճշտություն է: Պատճառն այն է, որ դարաշրջանի մատենագիրները նվիրապետական կենտրոնների գահակալներին և թեմակալ առաջնորդներին, ինչպես նաև գործող վանահայրերին ևս մեծարել են «հայրապետ» տիտղոսով, ինչն էլ թյուրիմացությունների տեղիք է տվել:
Եվ չնայած այն բանին, որ Մայր Աթոռի տնտեսական ու քաղաքական կշիռը համեմատելի չէր իսլամադավան ուժերին, այն անուրանալի ջանքեր է գործադրել եկեղեցու իրավունքները պահպանելու և ընդարձակելու ուղղությամբ, ձգտել է բազմապատկել եկեղեցապատկան կալվածները, թեթևացնել հարկերն ու տուրքերը և նյութական հիմքեր ստեղծել ազգային–եկեղեցական և մշակութային գործունեության համար: Սակայն այդ ջանքերն անավարտ են մնացել: Այդ պայմաններում անանց նշանակության իրադարձություն է դարձել ինչպես այլակրոնության (իսլամի դրոշի տակ հավաքված զանազան ուղղություններ և հոսանքներ) հարկադրանքների դեմ սեփական դավանաբանական, ծիսապաշտամունքային և եկեղեցական ինքնության պահպանումը, այնպես էլ հայ ժողովրդի ինքնուրույն գոյության և դարերի ընթացքում ստեղծված ազգամշակութային արժեքները պահպանելու գործում եկեղեցու ունեցած անուրանալի դերակատարությունը: Պետք է ենթադրել նաև, որ Սարգիս Գ Մյուսայլի կաթողիկոսության շրջանում շարունակվել են քայլեր ձեռնարկվել եկեղեցական–նվիրապետական տարբեր կենտրոնների միասնացման և կանոնական հարաբերությունները կարգավորելու ուղղությամբ: Սակայն այս բնագավառում ևս շոշափելի հաջողություններ չեն արձանագրվել:
Դարաշրջանի ազգային կյանքի քաղաքական ու վարչական տարանջատվածությունն իր կնիքն էր դրել Արևելյան Հայաստանի հոգևոր կենտրոնների գործունեության վրա: Գանձասարի կաթողիկոսությունը, Սյունյաց մետրոպոլությունը, Գուգարքի (Հաղբատ, Սանահին), Կեչառիսի, Վայոց ձորի և այլ վանքերի առաջնորդները, պահպանելով կանոնական հարաբերությունները Մայր Աթոռի հետ, հաճախ հարկադրված գործել են նաև ինքնուրույն:
Միավորման գործընթացները զգալիորեն կասեցվել են նաև Ս. Էջմիածնի և արևմտահայ նվիրապետական առանձին կենտրոնների կանոնական հարաբերությունների բացակայության հետևանքով: Աղթամարի հակաթոռ Ստեփանոս Դ Տղա կաթողիկոսը շարունակում էր պայքարը Էջմիածնի և Աղթամարի նվիրապետություններն իր իշխանության տակ միավորելու համար: Չբավարարվելով այդ ամենով տեղական մահմեդական իշխանությունների աջակցությամբ Աղթամարի Զաքարիա Դ և Ատոմ Ա կաթողիկոսները հակականոնական պայքար են սկսել նաև էջմիածնահպատակ հայրապետական թեմերն (Վան, Արճեշ, Բերկրի, Խլաթ, Մուշ, Սալմաստ) իրենց ենթարկելու ուղղությամբ:
Կանոնական նոր պառակտում էր հասունանում նաև Մայր Աթոռի և Սսի կաթողիկոսության հարաբերություններում: Պատճառը Սսի Ստեփանոս Սարաձորեցի կաթողիկոսն էր, որը, օգտվելով ակ-կոյունլուների կրոնական հալածանքներից, 1488–ին ամբողջական կրպարանքով ասպարեզ նետեց Սիսն Ամենայն Հայոց կաթողիկոսություն հռչակելու պայքարը:
Սարգիս Գ Մյուսայլի հայրապետության շրջանում հիշատակության արժանի իրադարձություններ չեն արձանագրել նաև Երուսաղեմի և Կ.Պոլսի պատրիարքությունները: Քիչ թե շատ հիշատակվող իրադարձություններից պետք է թվարկել օսմանյան Սելիմ I Յավուզ սուլթանի շնորհագիրը, որը հստակեցրել և ամրագրել է Ս. Վայրերի նկատմամբ Երուսաղեմի Հայոց պատրիարքության լիազորությունները և զսպել մրցակցող ուղղափառ և կաթոլիկ եկեղեցիների հավակնությունները: Այդ ամենով հանդերձ պետք է նկատել նաև, որ ինչպես արևմտահայ նվիրապետական կենտրոնների, այնպես էլ զույգ պատրիարքությունների և Մայր Աթոռի հարաբերությունները հեռու էին ցանկալի միությունից: Նույնը պետք է ասել նաև Երուսաղեմի պատրիարքության ներքին կյանքի մասին: Այդ ամենն էլ թույլ են տալիս ենթադրել, որ Սարգիս Գ Մյուսայլին ևս չի վիճակվել այնպիսի գործնական քայլերի դիմել, որոնք ազգային եկեղեցուն թույլ կտային հաղթահարել տագնապալի վիճակը և վերականգնել ազգային–եկեղեցական միությունը:
Սարգիս Գ Մյուսայլի հայրապետության շրջանի պատմական վավերագրերը ոչինչ չեն հաղորդում նաև Մայր Աթոռի և գաղութահայության հարաբերությունների մասին: Քաղաքական ու տնտեսական աննպաստ պայմաններում զրկված լինելով հայկական գաղթավայրերի հետ կայուն ու մշտական կապեր հաստատելու հնարավորությունից, Մայր Աթոռ Ս.Էջմիածինը, այնուամենայնիվ, զանց առնելով բոլոր արգելքները, ուղիներ է որոնել աշխարհասփյուռ հայերին հայրենիքի և մայր եկեղեցու հետ շաղկապելու ուղղությամբ: Պետք է ենթադրել, որ այդ նպատակին է ծառայել տարաշխարհում Հովհաննես Է Աջակիրի գործունեությունը, որը, քաջածանոթ լինելով ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնում տիրող անելանելի իրավիճակին, անձնապես փորձել է կապ ստեղծել գաղութահայության հետ, կարգավորել Մայր Աթոռի հետ վերջինիս հարաբերությունները և, հնարավորության սահմաններում, ի նպաստ Ս. Էջմիածնի վիճակի բարելավման` կազմակերպել հանգանակություն:
Սարգիս Գ Մյուսայլի կաթողիկոսության շրջանում հնարավորություն չի եղել նաև վանական դպրոցների գործունեության համար: Բնականաբար բացակայել են նաև հոգևորականների պատրաստման և մշակութային գործունեության հնարավորությունները: Ու թեև ստույգ տեղեկություններ չեն պահպանվել այն մասին, թե Հայ եկեղեցին ինչ մասնակցություն է ունեցել այդ գործում, ինչպես Մ. Օրմանյանն է պնդում, հայ մտքի զարգացմանը նպաստող կարևորագույն իրադարձություն պետք է համարել և «նշանավոր դիպված մը, որ այս միջոցին կը պատկանի, ինչպես է առաջին անգամ կատարված հայերեն տպագրությունը»:

Комментариев нет:

Отправить комментарий

Blogger Widgets