ՄԵՆՅՈՒ

ՊԱՏՄԱՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ, ԳՐԱԿԱՆ - ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ, ՓԱՍՏԱՎԱՎԵՐԱԳՐԱԿԱՆ, ՀԱՆՐԱՄԱՏՉԵԼԻ, ՈՒՍՈՒՑՈՂԱԿԱՆ, ԱԶԳԱՅԻՆ, ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐԱԿԱՆ, ԿՐԹԱԴԱՍՏԻԱՐԱԿՉԱԿԱՆ ԲԼՈԳ   «Բոլորն ուզում են իրենց երեխաներին թողնել լավ աշխարհ, իսկ ես աշխարհին ուզում եմ թողնել լավ երեխաներ» ԿԱՐԼՈՍ ՍԼԻՄ ԷԼՈՒ  
Drop Down MenusCSS Drop Down MenuPure CSS Dropdown Menu

19.11.2013

ՎԱՀԱԳՆԻ ԾՆՆԴԻ ԵՎ 12 ՔԱՋԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ


«ՓԱՐՍԻԱՆ»,14/2012/հուլիս, էջ 35-40
Պարսից լեզվի և գրականության բարեկամների «Փարսիան» միության հանդես
Սերգեյ Սիմոնյան
Հայագետ, տոմարագետ, «Անահիտ» Պատմամշակութային Երիտասարդական ՀԿ-ի նախագահ

Երկնէր երկին, երկնէր երկիր,
Երկնէր և ծովն ծիրանի.
Երկն ի ծովուն ունէր և զկարմրիկն եղեգնիկ.

Ընդ եղեգան փող ծուխ ելանէր,
Ընդ եղեգան փող բոց ելանէր,
Եւ ի բոցոյն վազէր խարտեաշ պատանեկիկ.

Նա հուր հեր ունէր,
Բոց ունէր մօրուս,
Եւ աչքունքն էին արեգակունք։

Չնայած 18-րդ դարից սկսած շատ հայագետներ իրենց ուսումնասիրություններով փորձել են պարզել դից-աստվածությունների պաշտամունքի դերն ու նշանակությունը հայոց հին հավատքում, այդուհանդերձ, ակադեմիական պատմագիտությունն ու հայագիտությունը առայսօր մեր
դիցաբանական համակարգի էության և բովանդակության մասին ամբողջական պատկերացում չունի: Այդ ուսումնասիրություններում Արամազդ, Անահիտ, Տիր, Միհր, Նանե, Վահագն և Աստղիկ հանրահայտ աստվածությունները հիմնականում դիտարկվել են պատմա-բանասիրական տեսանկյունից: Ոգեգիտական համակարգային հայեցակետի բացակայության պատճառով հայոց ամբողջությամբ չպահպանված դիցաբանությունը հասկանալու համար հայագետները հարկադրված դիմել են հնդեվրոպական (հնդկական, իրանական, իտալական, հելենական, գերմանական, կելտական, սլավոնական)
Մեջբերել
Այդ ազգերի հավատքներն ու կացութաձևերը համեմատելով գիտնականներն եզրակացնում են, որ գոյություն ունի մի ինչ որ հնդեվրոպական կրոն: Ասում են, որ ոգեպաշտությունը և մոգությունը, նախնիների պաշտամուքը և անմահության վերաբերյալ հավատքը հանդիսանում են հնդեվրոպական կրոնի գլխավոր տարրերը: Տես Радхакришнан С., Индийская философия, М., 1993, էջ 58: 
ազգերի առասպելաբանությունների օգնությանը: Սակայն, ներկայումս Վահագնի պաշտամունքի առնչությամբ ամենատարբեր իրարամերժ կարծիքների գոյությունը /Տես Ս. Ե. Գասպարյան, Վահագն աստծո պաշտամունքի հարցը, Ե., 1993/ խորհելու տեղիք է տալիս և պահանջում որոնել հարցի լուծման նոր ուղիներ: 
Պարզության համար նշենք, որ հայագետներից ոմանք (Լագարդը, Հյուբշմանը, Գելցերը, Խալաթյանցը) քաջատեղյակ լինելով հնում հայ-պարսկական հոգևոր մշակութային սերտ առնչությունների գոյությանը, Վահագնի անունը նույնացնելով ավեստական Վերեթրագնայի (պահլ. Վարհրան, պարսկ. Բահրամ) հետ, որն իրանական առասպելաբանությունում պատերազմի և հաղթանակի աստվածությունն է, ինչպես նաև հենվելով Ագաթանգեղոսի «Պատմութիւն Հայոց» գրքում Տրդատի նշանավոր հրովարտակի «… և քաջութիւն հասցէ ձեզ ի քաջէն Վահագնէ ամենայն Հայոց աշխարհիս» տողի վրա, Վահագնին ևս պատերազմի, ռազմի, հաղթանակի աստվածություն էին համարում: Ղ. Ալիշանը և Մ. Էմինը Վահագնի պաշտամունքը կապում էին ոչ թե ավեստական Վերեթրագնայի, այլ հնդկական դիցաբանության Ինդրա և Ագնի աստվածությունների պաշտամունքների հետ: Նրանք Մ. Խորենացու «Հայոց պատմության» մեջ եղած «Վահագնի ծնունդը» երգը արևածագի տեսարան պատկերացնելով, Վահագնին Արեգակի աստված էին համարում: Մ. Աբեղյանը Վահագնի պաշտամունքը նույնպես կապել է հնդկական դիցաբանության Ինդրաի և Ագնիի պաշտամունքների հետ, սակայն Վահագնին համարում է ոչ թե պատերազմի, հաղթանակի կամ արեգակի աստվածություն, այլ` ամպրոպի կամ կայծակի:
Ս. Ե. Գասպարյանն իր «Վահագն աստծո պաշտամունքի հարցը» (Ե., 1993, էջ 48) աշխատություննում քննության ենթարկելով այդ հարցը կարծիք է հայտնել, որ «…խորհրդային շրջանում Վահագն աստծո պաշտամունքի ճշտման, պարզաբանման կապակցությամբ գրեթե առաջընթաց քայլ չի արվել, դեռ ավելին` ավելի է այն խճողվել և բարդացվել: Մեծացել է Վահագնին արևի աստված համարողների և ներկայացնողների թիվը, մի տեսակետ, որն հեռու է ճշմարտացի լինելուց»: Նա վերջում եզրակացրել է, որ «Վահագնի ծնունդը» երգ-բանաստեղծությունը, լինելով հրաբխի ժայթքման բանաստեղծական պատկերավոր նկարագիր, իր էությամբ մարմնավորում է հայկական հեթանոսական պետական դիցարանի պատերազմի, ռազմի և քաջության, կայծակի ու որոտի աստված Վահագնին»:
Ինչպես ստորև ցույց կտանք, այս տեսակետներն արդյունք են մեր մատենագրությունում Վահագնի մասին առկա, առանց այն էլ սակավ, որոշ կարևոր վկայությունների անտեսման, որի պատճառով էլ հայագետները փորձել են մեր ունեցածը առավելապես հնդկական կամ իրանական դիցաբանությամբ պարզաբանել: Բնականաբար մենք չենք կարող բավարարվել այս տեսակետներից որևէ մեկով, քանզի սրանցից յուրաքանչյուրն առանձին վերցրած մասնակի բնույթ ունի և ամբողջական ոգեգիտական պատկերացում չի տալիս Վահագնի պաշտամունքի մասին:
Այս խնդրի ճիշտ լուծման համար մենք շատ ենք կարևորում պատմահայր Մ. Խորենացու այն վկայությունը, որ Վահագնի ծնունդը փանդիռներով երգելուց հետո ասում էին, թե կռվել է վիշապների հետ ու հաղթել, և Հերակլեսի քաջագործություններին շատ նման բաներ էին երգում նրա մասին: Հայագետներից ու պատմաբաններից և ոչ մեկը այս շատ կարևոր հնավանդ վկայությանը պատշաճ ուշադրություն չի դարձրել, որն իր մեջ ունի պահած հարցի լուծման ոգեգիտական բանալին: Չմոռանանք, որ ներկայումս առասպելաբաններն աստղաբանությունը համարում են այն «կախարդական» բանալին, որի միջոցով կարելի է բացել առասպելների թաքնված խորհուրդները:
«Հերակլեսի քաջագործություններին շատ նման» արտահայտությունը մեզ հուշում է, որ Վահագնի հիմնական քաջագործությունները նույնպես տասերկուսն են եղել, որոնց աստեղային-տոմարական բնույթը հասկանալու համար մեզ օգնում է մեր կողմից վերականգված Հայկյան Սրբազա Տոմարը /Տե՜ս Ս. Սիմոնյան, Հայոց Սրբազան Տոմարն ու արեգակնային անշարժ օրացույցը, «Լուսանցք», թիվ 1 (87), 16 - 22 հունվարի, 2009, էջ 4-6/, որի 12 ամիսների 27-րդ օրերից յուրաքանչյուրը նվիրված է Վահագնի 12 քաջագործություններից մեկին: Մեր տոմարում Վահագնի ծննդյան օրին համապատասխանում է Արեգ ամսվա Հրանդ (Հրանդ< Հրանտ< Հրատ) օրը, որն Գրիգորյան տոմարով ներկայումս լինում է Մարտի 22-ին և ամբողջությամբ համապատասխանում է Վահագնին հատկանշող Խոյ կենդանակերպի արևային ու հրեղեն բնույթին: Հիշեցման կարգով ստորև ներկայացնենք Հերակլեսի հայտնի 12 սխրագործությունները և դրանց համապատասխան կենդանակերպի համաստեղությունների նշանները.
1. Բռնում է Էրիմանթոսյան վարազին (Խոյ): 
2. Հաղթահարում է կրետական ցուլին (Ցուլ): 
3. Հաղթում է մարդակեր ձիերին (Երկվորյակ):
4. Հափշտակում է Գերիոնի կովերին (Խեցգետին): 
5. Իր ձեռքով խեղդում է Նեմեյան առյուծին (Առյուծ): 
6. Ձեռք է բերում ամազոնուհիների թագուհի Հիպպոլիտեի գոտին (Կույս):
7. Ձեռք է բերել Հեսպերուհիների ոսկե խնձորները (Կշեռք): 
8. Սպանում է Լեռնեյան Հիդրային (Կարիճ):
9. Աղեղից արձակված նետերով խոցոտում և քշում է Ստիմփալյան թռչուններին (Աղեղնավոր):
10. Բռնում է Կերինեյան եղջերուին (Այծեղջյուր):
11. Մաքրում է Ավգյան ախոռները (Ջրհոս):
12. Հաղթում է Հադեսի պահակ Կերբերոսին (Ձուկ):
Մինչ այս 12 քաջագործությունների ընդհանուր խորհրդին անցնելը նախ պարզաբանենք Վահագնի Վիշապաքաղ մականունը: Հայտնի է, որ Սիրո և Գեղեցկության դիցուհի Աստղիկի մեհյանը` տաճարը, որը գտնվում էր Աշտիշատում, կոչվել է «Սենյակ Վահագնի»: Թե ինչու է այդպես կոչվել, հետևյալ բացատրությունն ենք տվել մեր «Հայոց Վարդավառի խորհուրդը» /տես С. Симонян. «Тайнство армянского праздника Вардавар», «Голос Армении», 17 июля, 2004, с.8/ հոդվածում` մարդու ներաշխարհում Վահագնը կերպավորում է արական բնույթի արևային հրեղեն անհատականությունը, իսկ Աստղիկը` «ջրային», իգական բնույթի աստեղային լուսավոր անձնավորությունը: Ինչպես Արևը բնակվում է Ծիրանի ծովում, և լույսը հուր-կրակի հագուստն է, այնպես էլ սիրավառ սիրտը Աստվածային Կայծի կացարանն է: Վահագն Վիշապաքաղի և Աստղիկ դիցուհու մասին խորհրդաբանական այս եզրակացությունը մենք արել ենք Վարդավառին նվիրված ազգագրական, բանահյուսական և տոմարական հայտնի իրողություններից ելնելով: Վահագն-Աստղիկ դիցաբանական զույգին խորհրդաբանորեն առնչվող ավանդապատումներում, հեքիաթներում և առասպելներում այլաբանական նույն գաղափարն է արտահայտված: Սովորաբար հեքիաթներում պատմվում է թե ինչպես վիշապը փախցրել, տարել է անմեղության ու բարիության տիպար հանդիսացող գեղեցկուհի արքայադուստրին և բանտարկել մի ամրոցում: Դժբախտ աղջիկը լացում է, Երկնքից աղաչում ու խնդրում, որ իրեն փրկիչ ուղարկի: Սակայն վիշապ օձը մեկը մյուսի հետևից խժռում է աղջկան ազատելու եկած բոլոր ասպետներին և տիրանում նրանց ունեցվածքին ու հարստությանը: Այդ գանձերը նա թաքցնում է ամրոցի ստորգետնյա պահոցում: Վերջապես օրերից մի օր հայտնվում է շատ ավելի գեղեցիկ ու ազնիվ, քաջ և զորավոր սիրահար մի արքայազն, որին հնարագետ Նանը հայտնում է գեղեցկուհու տեղը և վիշապին հաղթելու գաղտնիքը: Իմանալով այդ գաղտնիքը լավ սպառազինված քաջը մենամարտի է մտնում վիշապի հետ և հաղթում նրան: Այդպիսով արքայազնին հաջողվում է ազատել չքնաղ կույսին և նրանք ամուսնանում են: Ի դեպ պատահական չէ, որ մեզանում «Աստղիկի և Վահագնի ամուսնությունը համարվել է սրբազան, այդ ամուսնության հետևանքով անձրև էր տեղում երկրի վրա` ծաղկեցնում երկիրը, բերք ու բարիք տալիս մարդկանց» / տես Գ.Արծրունի, Դիցարան հայոց: Հանրագիտական բառարան, Եր., 2003, էջ 27/: 
Վիշապի հետ կապված այս կարգի հեքիաթների խորհրդաբանական բացատրությունը ամփոփ ձևով հետյալն է` Վիշապը խորհրդանշում է մարմնական կիրքն ու սեռական ուժը, ամրոցը` մարդկային մարմինը: Այդ ամրոցում շնչահեղձ է լինում արքայադուստրը` աստեղային անձնավորված ոգին, որին բանտարկված պահում է անհնազանդ Վիշապը: Քաջ ասպետը մարդու արևային հրեղեն անհատական հոգին է: Զենքը, որը նա օգտագործում է Վիշապին հաղթելու համար հոգու կամքին ենթակա միջոցներն են, որոնք դից-աստվածությունների շնորհած պարգևներն են: Իսկապես առասպելաբանությունից հայտնի է, որ տասներկու սխրագործություններից առաջ Հերակլեսին սուր նվիրեց Հերմեսը, աղեղ ու նետեր` Ապոլոնը, նրա համար ոսկեզրահ կռեց Հեփեստոսը, իսկ զգեստներ կարեց Աթենասը: Նրա զենքերից միակը գուրզն էր, որ նա ինքն էր պատրաստել երկաթի պես ամուր հացենուց:
Պարզվում է նաև, որ տվյալ դեպքում Վիշապը անորոշ մի բան չի, այլ դա մարդու ողնաշարի ներքևի էներգետիկ կենտրոնում «օձի պես կծկված» այն ուժն ու զորությունն է, որը գաղտնագիտությունում հայտնի է Կունդալինի անվամբ: Հետևաբար այս դեպքում ճիշտ չէ Վահագնի Վիշապաքաղ մակդիրը միանշանակորեն ստուգաբանել վիշապասպան կամ վիշապ խեղդող, ինչպես վարվել են Հյուբշմանը, Գելցերը, Մ. Էմինը և ուրիշներ: Այս կապակցությամբ առվել ընդունելի է Մ. Աբեղյանի հետևյալ մեկնաբանությունը` «Վիշապաքաղ բառը բառացի ոչ վիշապ սպանող է նշանակում և ոչ խեղդող, քանի որ քաղել բայի քաղ արմատն այդ իմաստները չունի:

Քաղել Հայկ. լեզվի նոր բառգրքի մեջ բացատրած է իմիջայլոց. «ժողովել` խլել հանել»… Այս իմաստի վրա պետք է ավելացնել և ժողովրդի մեջ գործածական վեր քաղել ձևը, որ նշանակում է հանել, վերացնել, վերցնել և գործ է ածվում նաև հմայության մեջ, օրինակ «վախը վեր քաղել»… Արդ վիշապաքաղ բառացի նշանակում է վիշապ հանող, վիշապ վեր քաղող կամ ցածից վերցնելով ժողովող… Որ նշանակությունն էլ առնելու լինինք, վիշապաքաղ բառն արտահայտում է մեր հին ու նոր ըմբռնումը, թե վիշապները երկրից քաղհանվում, հանվում, վերցվում, վերանում են» /տես Մ. Աբեղյան, Երկեր, հ. Ը, էջ 120/: 

Այժմ պարզաբանենք Հայկյան Սրբազան Տոմարում Վահագն անունը կրող այդ 12 քաջագործությունների օրերի ընդհանուր խորհուրդը: 
Հարկ է իմանալ, որ ինքնակատարելագործման ճանապարհով ընթացողների առջև գործունեության մեծ դաշտ է բացվում: Խորհրդանշանորեն այդ գործունեությունը տվյալ դեպքում ներկայացված է Հերակլեսի կամ Վահագնի քաջագործություններով, որոնք կապված են կենդանակերպի 12 նշաններով Արեգակի անցման հետ: Քանի որ նշաններից յուրաքանչյուրն օժտված է բացասական և դրական հատկություններով, ապա նվիրյալ անձնավորությունը հետևելով Հերակլեսի օրինակին պետք հաղթահարի կենդանակերպի բացասական հատկությունները և ձեռք բերի դրականները: Արդյունքում, եթե նրան հաջողվի հաղթականորեն անցնել կենդանակերպի բոլոր նշաններով և ձեռք բերել Վահագնի տասներկու առաքինությունները, ապա նա կդառնա աստվածամարդ:
Վերջում նշենք, որ Վ. Վ. Իվանովը «Վահագնի ծնունդը» երգի քննության արդյունքում բացահայտել է նրանում հնդ-իրանա-հունա-հայկական բարբառային ընդհանրության դարաշրջանի լեզվա-կառուցվածքային շերտի գոյությունը /տես ՊԲՀ, 1983, 4, էջ 22-43/: Այսինքն, փաստացի լուրջ հիմքեր կան կարծելու, որ Հերակլեսի սխրագործությունների համար նախատիպ կարող էր ծառայել հնագույն ժամանակների կնիքը կրող Վահագնի քաջագործությունները:

Комментариев нет:

Отправить комментарий

Blogger Widgets