ՄԵՆՅՈՒ

ՊԱՏՄԱՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ, ԳՐԱԿԱՆ - ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ, ՓԱՍՏԱՎԱՎԵՐԱԳՐԱԿԱՆ, ՀԱՆՐԱՄԱՏՉԵԼԻ, ՈՒՍՈՒՑՈՂԱԿԱՆ, ԱԶԳԱՅԻՆ, ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐԱԿԱՆ, ԿՐԹԱԴԱՍՏԻԱՐԱԿՉԱԿԱՆ ԲԼՈԳ   «Բոլորն ուզում են իրենց երեխաներին թողնել լավ աշխարհ, իսկ ես աշխարհին ուզում եմ թողնել լավ երեխաներ» ԿԱՐԼՈՍ ՍԼԻՄ ԷԼՈՒ  
Drop Down MenusCSS Drop Down MenuPure CSS Dropdown Menu

13.11.2013

ՏԻՐԱՆ*

Խոսրովի մահից հետո հոր արքայական գահին է նստում որդին՝ Տիրանը։ Տիրանի ժամանակ Հայոց և Պարսից աշխարհների միջև բարեկամություն էր տիրում։ Այդ նույն ժամանակ Ատրպատականում1, որ ենթակա էր Պարսկաստանին, նստում էր մի պարսիկ բարձրաստիճան պաշտոնյա, անունը՝ Շապուհ–Վարազ։ 
Տիրանն ուներ մի սքանչելի ձի՝ սպիտակ պուտեր ունեցող և մուգ շագանակագույն մաշկով, բոլոր ձիերից մեծ ու բարձր, ուժեղ ու ճկուն, տեսքով բոլորից գեղեցիկ և սիրուն, ամբողջ երկրում հռչակված։ Տիրան թագավորը ուներ Սյունյաց տոհմից մի սենեկապետ2, անունը Փիսակ։ Մի անգամ Փիսակը, իբրև հայոց թագավորի պատվիրակ այցելության է գնում Ատրպատական Շապուհ Վարազին, հետը մտերմանում և նենգությամբ պատմում նրան Տիրանի հրաշալի ձիու մասին։ Այդ իմանալով՝ Վարազը Փիսակի ձեռքով նամակ է ուղարկում Տիրանին և խնդրում այդ ձին իրեն նվիրել։ 
Տիրանը չի համաձայնում կատարել Շապուհ Վարազի ցանկությունը, բայց և երկյուղելով, որ Շապուհ Վարազը կարող է իր և պարսից թագավորի միջև թշնամություն սերմանել, իր ձիու նման մեկ ուրիշ ձի է ճարում և մեծ ընծաներով ու հրովարտակով Փիսակի միջոցով ուղարկում Շապուհ Վարազին։ Տիրանը միաժամանակ հորդորում է Փիսակին, ասելով. 
— Կասես, որ այս այն ձին է, որ դու խնդրեցիր, և մեր թագավորը քո սիրո համար իր սիրած ձին քեզ չխնայեց։ 
Սակայն Փիսակը երբ գալիս է Շապուհ Վարազի մոտ, Տիրանի գաղտնիքը իսկույն բացում է, հետն էլ չարախոսությամբ Շապուհ Վարազին գրգռում Տիրանի դեմ. 
— Հայոց Տիրան թագավորը, — ասում է Փիսակը, — պարսից թագավորի դեմ այնպիսի նախանձով, ատելությամբ ու թշնամությամբ է լցված, այնպիսի արհամարհանք է տածում քո և քո թագավորի ու զորքի նկատմամբ, որ մինչև իսկ մի կաշի խնայեց քեզ։ Նա իր ձին թաքցրեց և քեզ խաբելով ու ծաղրելով, մեկ ուրիշ ձի է իմ ձեռքով քեզ ուղարկել։ — Միայն այդ չէ, — ավելացնում է Փիսակը, — Տիրանը հույսը դրել է հունաց կայսեր ու զորքի վրա. նա իբրև պարթև Արշակունի, մտադրվել է Սասանի ցեղից խլել պարսից թագավորությունը, որովհետև, ասում է նա, չեմ հանգստանա, մինչև իմ նախնիների վրեժը չլուծեմ և նրանց պատիվը վերստին հետ չխլեմ։ Ես, ասում է Տիրանը, մեր նախնի թագավորությունը պետք է հետ վերցնեմ և հատկացնեմ ինձ ու իմ թագավորական տանը։ 
Երբ Ատրպատականի մարզպան Շապուհ Վարազը նենգ ու խարդախ Փիսակից լսում է այս ամենը, իսկույն ամբաստանության թուղթ է ուղարկում պարսից Ներսեհ թագավորին։ Այս թղթից պարսից թագավորն այնպես է գրգռվում, զայրանում ու կատաղում հայոց թագավորի դեմ, որ անմիջապես կարգադրում է Վարազ Շապուհին՝ որևէ միջոց ու հնար գտնել հայոց թագավորին նենգությամբ գայթակղելու և բռնելու համար։ 
Շապուհ Վարազը պատվիրակ է ուղարկում հայոց թագավորի մոտ, իր գոհունակությունն ու շնորհակալությունը հայտնում թանկագին նվերի համար, միաժամանակ նրա նկատմամբ տածած իր սերն ու կարոտը պատճառաբանելով, խնդրում է Տիրանին՝ իրեն թույլ տալ այցելություն կատարել Հայաստան։ 
Հայոց Տիրան թագավորը մեծ խանդավառությամբ և ուրախությամբ Շապուհ Վարազին հրավիրում է իր մոտ։ Մինչև Շապուհ Վարազի այցը, Տիրանը հավաքում է իր ներքին սպասավորներին և պատվիրում. 
— Մեզ մոտ եկող հյուրին անհրաժեշտ է զվարճացնել և ուրախացնել որսերով, կերուխումով և ամեն տեսակ վայելքներով։ Բայց մենք նրան չպետք է ցույց տանք մեր լավագույն որսատեղիները, որովհետև պարսից ազգը նախանձոտ ու նենգ է և մի օր կարող է այդ լավագույն որսավայրերը մեր ձեռից խլել։ Ուստի պետք է գտնել այնպիսի որսատեղեր, որտեղ որսը սակավ է։ Մենք նրա հետ որս կանենք ոչ թե առատ որսի, այլ պարզապես ցույցի համար, որպեսզի կարողանանք նրան սոսկ զվարճացնել։ Այդ իմաստով ամենահարմարը Մեծ Մասիսի ստորոտում գտնվող Աղիորսք որսավայրն է, որտեղ որսի կենդանիներ քիչ կան։ 
Շապուհ Վարազը երեք հազարանոց լավ սպառազինված զորագնդով գալիս է Հայաստան։ Հայոց Տիրան թագավորը նրան ընդունում է Ապահունյաց գավառում3 մեծ շուքով ու պատվով։ Սակայն տիրադավ ու բանսարկու Փիսակը անմիջապես Շապուհ Վարազին հայտնում է որսատեղիների մասին Տիրան թագավորի ասած խոսքերը։ Շապուհ Վարազը ներքուստ ավելի է գրգռվում Տիրանի դեմ, սակայն խորամանկությամբ իր թշնամությունը թաքցնում է, առերևույթ բարեկամ ձևանում և սպասում հարմար առիթի։ 
Մի քանի օր շարունակ Տիրան թագավորը Շապուհ Վարազի հետ ուրախություն է անում, որսով զվարճանում։ 
Մի անգամ, իրերի բերումով, Տիրանի զորավարները, նախարարներն ու ավագանին թագավորի մոտ չէին, գնացել էին իրենց տները հանգստանալու, իսկ արքունական զորքը գտնվում էր զորանոցներում։ 
Թագավորի մոտ մնացել էին միայն սակավաթիվ սպասավորներ, որսաշների պահապաններ, ճանապարհների մշակներ, վրանապահ զինվորներ և աշխարհազորայիններ։ Թագավորի մոտ էին նաև թագուհին և մանկահասակ արքայազն Արշակը։ 
Տիրանը այնքան էր վստահ Շապուհ Վարազի հավատարմությանը, որ չնայած նրա հետ եկած երեք հազար սպառազեն զինվորների առկայությանը, բնավ չէր կասկածում որևէ վտանգ և հոգ չէր տանում իր անձի ապահովության համար։ 
Այդ օրերին Շապուհ Վարազը փոխադարձաբար պատիվ տալու պատրվակով իր մոտ ընթրիքի է հրավիրում Տիրան թագավորին։ Երբ սկսվում է կերուխումը, թագավորն ու իր հետ եկած թիկնապահները սաստիկ հարբում են։ Այդ ժամանակ Շապուհ Վարազի դարանակալած զինվորները հանկարծակի հարձակվում են սեղանակիցների վրա, բոլորին բռնում, իսկ վահանավոր ու տապարավոր զինվորները շրջապատում են Տիրան թագավորին։ Նրանք բռնում են թագավորին, երկաթե շղթաներով ձեռ ու ոտը կապում, ապա ավարի են ենթարկում թագավորի բանակատեղը, արքայական գույքն ու գանձերը գրավում, գերում թագուհուն ու թագաժաոանգներին և Ապահունյաց գավառից հեռանում։ Գալիս հասնում են մի գյուղ, որ կոչվում էր Դալարիք։ Երբ պարսից զորավարը շղթայակապ Տիրանի հետ մտնում է Դալարիք, հրամայում է իր զինվորներին. 
— Ածուխ գտեք, բերեք, որպեսզի երկաթ շիկացնենք և շիկացած երկաթով հայոց թագավորի աչքերը դաղենք։ 
Անմիջապես ածուխ են բերում, երկաթը շիկացնում և Տիրանի աչքերը դաղում։ Կուրացած Տիրանն ասում է. 
— Քանի որ իմ զույգ լուսավոր աչքերը այս տեղում խավարեցին, թող այսուհետև և հավիտյան այս Դալարիք գյուղը Ածուխ կոչվի։ 
Շապուհ Վարազը շտապ մեկնում է Ածուխ գյուղից, հետը տանելով Տիրան թագավորին, նրա ընտանիքին ու մնացած գերիներին։ Նա գնում հասնում է Պարսկաստան, գնում Տիզբոն՝ արքայական նստավայրը, և գերված հայոց թագավորին հանձնում իր տիրոջը՝ պարսից թագավորին։ 
Այս անսպասելի չարիքի ու դժբախտության գույժն իմանալով, հայոց բոլոր նախարարներն ու իշխանները, գործակալներն ու զորագլուխները երկրի տարբեր ծայրերից ի մի են հավաքվում, զորք կազմում և հետապնդում Շապուհ Վարազին, բայց ապարդյուն, այլևս չեն կարողանում նրան հասնել։ Այնուհանդերձ նրանք մտնում են Պարսկաստան, երկրի մի մասը գրավում, կոտորում, այրում, ավարի ենթարկում ամեն ինչ։ Ապա գալիս հավաքվում են իրենց երկրում, սգում ու ողբում իրենց բնիկ տիրոջը՝ հայոց թագավորին, կոծում իրենց սեփական երկրի անտեր վիճակը։
--------------------------------
* Շարադրված է ըստ Փավստոս Բուզանդի «Հայոց պատմության»։
1 Հին Ատրպատականը գտնվում էո Կասպից ծովի հարավ-արևմտյան ափերից դեպի արևմուտք, մինչև Ուրմիա լիճը ընկած տարածքում։
2 Պալատի ներքին գործերը հսկող արքունական պաշտոնյա։
3 Գտնվում է Տուրուբերանի նահանգում, Հարք գավառից հյուսիս–արևելք՝ Արածանի գետի երկու ափերին։



Комментариев нет:

Отправить комментарий

Blogger Widgets