ՄԵՆՅՈՒ

ՊԱՏՄԱՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ, ԳՐԱԿԱՆ - ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ, ՓԱՍՏԱՎԱՎԵՐԱԳՐԱԿԱՆ, ՀԱՆՐԱՄԱՏՉԵԼԻ, ՈՒՍՈՒՑՈՂԱԿԱՆ, ԱԶԳԱՅԻՆ, ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐԱԿԱՆ, ԿՐԹԱԴԱՍՏԻԱՐԱԿՉԱԿԱՆ ԲԼՈԳ   «Բոլորն ուզում են իրենց երեխաներին թողնել լավ աշխարհ, իսկ ես աշխարհին ուզում եմ թողնել լավ երեխաներ» ԿԱՐԼՈՍ ՍԼԻՄ ԷԼՈՒ  
Drop Down MenusCSS Drop Down MenuPure CSS Dropdown Menu

08.12.2013

ՁԻՐԱՎԻ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏԸ

Պարսից Շապուհ թագավորը նոր զորահավաք է կատարում, հավաքում իր ամբողջ զորքն ու զորությունը, շարժվում, գալիս հասնում է Ատրպատական աշխարհը։ Ինքը իր պալատական փոքրաթիվ զորքով մնում է այնտեղ, իսկ մնացած զորքի ամբողջ բազմությունն ուղարկում է Պապ թագավորի դեմ պատերազմի։ Պարսից զորքը մտնում է Հայաստան, ասպատակելով, գալիս հասնում միջնաշխարհ։ Հայոց Պապ թագավորն էլ իր հերթին է զորաժողով անում, հրամայում է հայոց և հունաց զորքերը հավաքել Բագրևանդում, Նպատ լեռան մոտ, Եփրատ գետից ոչ հեոու՝ Ձիրավ կոչված դաշտում։ Ադե կոմսը հունաց բոլոր զորքերը, որոնք գտնվում էին Եռանդում ու Բախիշում, հավաքում, բերում է այդտեղ։ Նա հավաքում է նաև հայոց տարբեր քաղաքներում նստած հույն հետեակ պահապաններին, բերում, միացնում իր զորքին։ Հայոց Մուշեղ սպարապետը հավաքում է հայոց ամբողջ զորքը, ավելի քան իննսուն հազար մարդ, կազմ ու պատրաստ բերում է Ձիրավի դաշտ, միացնում հունաց զորքին և այդտեղ զորքերը վերադասավորելով, պատրաստվում ճակատամարտի։ 
Դեռ Ատրպատականում, երբ Շապուհ թագավորը պարսից զորքերը վերադասավորում էր Հայոց աշխարհ պատերազմի ուղարկելու համար, նրա մոտ էր գտնվում աղվանների Ուռնայր թագավորը։ Ուռնայրը գալիս է Շապուհի առաջ և նրան դիմում հետևյալ խնդրով. 
— Այրերի մեջ քաջ, եթե կամենում ես, ինձ իբրև պարգև հրաման տուր, որ Պապ թագավորի հայկական զորքի դեմ դուրս գամ իմ առաջապահ գնդով։ Իսկ հունաց զորքի դեմ պատշաճ է, որ արյաց գունդը դուրս գա։ Ոստի թույլ տուր, որ ես իմ գնդով հայոց իշխանների դեմ դուրս գամ և ես նրանց հաշիվը մաքրեմ։ 
Շապուհը հավանություն է տալիս Ուռնայրի ցանկությանը, շնորհակալություն է հայտնում և համապատասխան հրաման տալիս։ Մեհրուժան Արծրունին, որ ներկա էր այս խոսակցությանը, Ուռնայրին քաշում է մի կողմ և ասում. 
— Դու փուշ գրկեցիր, շատ զարմանալի կլինի, եթե հավաքել կարողանաս։ 
Աղվանների թագավորի այս պարծենկոտությունը խոցում է անգամ դավաճան Մեհրուժան Արծրունու ազգային արժանապատվությունը և նա գաղտնի սուրհանդակ է ուղարկում Մուշեղ սպարապետի մոտ, հայտնում հետևյալը. «Իմացիր և պատրաստվիր, Մուշեղ, աղվանից Ուռնայր թագավորը մեծ պարծանքով քեզ Շապուհին պարգև է խոստացել։ Արդ, լսիր և անելիքդ իմացիր»։ 
Երբ պարսից զորքը շարժվելով գալիս է Հայոց աշխարհ, Ուռնայրը դիմելով այդ զորքի մեջ գտնվող իր գնդի զինվորներին, ասում է. 
— Ձեզ այժմյանից հիշեցնում եմ, որ ձեր մտքերում լավ պահեք, հենց որ հունաց զորքերին կգերեք, զինվորներից շատերին կենդանի կթողնեք, որպեսզի նրանց կապենք, տանենք Աղվանք1 և մեր քաղաքների, ապարանքների շինարարության վրա նրանց բանեցնենք իբրև կավագործներ, որմնադիրներ, ծեփագործներ և առհասարակ օգտագործենք մեր բոլոր կարիքների համար։ 
Պարսից զորքը գալիս և հունաց զորքին մոտենալով, ճակատ է կազմում։ Հայոց քաջ նախարարների պատանիները Սմբատ Բագրատունու առաջնորդությամբ խիզախելով, գալիս մտնում են զույգ ճակատների միջև։ Պարսից զորքից էլ դուրս են գալիս նրանց հասակակիցները և շարվում, կանգնում իրենց ճակատի երկայնքով՝ հայ պատանիների դիմաց։ 
Հունաց ոսկեկուռ ու արծաթակուռ զենք ու զրահով սպառազինված զորքերը, փայլուն և գույնզգույն զարդերով զարդարված ձիերը հեռվից պղնձակոփ պարիսպ էին հիշեցնում։ Զինվորների գլխին փողփողացող վիշապապատկեր դրոշակները, քամուց ուռչելով բացել էին երախները, գալարվում և ամբողջ զորքի հետ միախառնվելով՝ ադամանդակուռ լեռ էին հիշեցնում, որ իջնում էր պարսիկների բաց կապտավուն զրահներով զրահավորված հզոր գետի նմանվող զորքերի վրա։ 
Երբ զորքերը երկու կողմից պատրաստվում էին ճակատամարտի, Պապ թագավորը զինված ու զրահավորված, ուզում է մտնել կռվի մեջ։ Բայց հունաց Տերենտ զորավարը թույլ չի տալիս. 
— Հունաց թագավորը, — ասում է նա, — մեզ ուղարկել է քեզ համար, որպեսզի քեզ պահպանենք։ Հիմա եթե քեզ մի բան պատահի, ապա մենք ի՞նչ երեսով պիտի նայենք մեր թագավորին կամ ի՞նչ պատասխան կարող ենք տալ։ Դու, արքա, արա, ինչ որ ասում ենք քեզ. առ Ներսես եպիսկոպոսին, գնա Նպատ լեռը, նստիր մի ամուր և անվտանգ տեղ, և թող սուրբ Ներսեսը աղոթք անի և աստծուց խնդրի, որ մեզ հաղթություն տա։ Լեռան բարձունքից կնայես ու կտեսնես մեր ճիգերն ու ջանքերը ճակատամարտի ընթացքում, յուրաքանչյուրի քաջությունն ու երկչոտությունը, որ քո աչքի առաջ կկատարվեն։ 
Պապ թագավորը համաձայնում է, Ներսես քահանայապետին վերցնում իր հետ և ելնում, նստում է Նպատ լեռան բարձունքներից մեկում։ Քիչ անց Ներսեսի մոտ է գալիս հայոց զորքերի զորավար սպարապետ Մուշեղ Մամիկոնյանը. նա Ներսեսի մոտ էր բերել իր դրոշակներն ու զենքը օրհնել տալու, որից հետո պետք է իջներ ռազմադաշտ։ Պապ թագավորը հիշելով Մուշեղի նկատմամբ եղած նախկին ամբաստանությունբ, դիմում է Ներսես կաթողիկոսին. 
— Ես հիշեցի, որ Մուշեղը բարեկամ է պարսից Շապուհ թագավորին։ Դա այն Մուշեղը չէ՞, որ պարսից Շապուհ թագավորի կանանց ազատ արձակեց ժանվարներով ու պահապան վաշտով։ Լսել եմ նաև., որ նա գաղտնի բանակցությունների մեջ է մտել պարսիկների հետ, դրա համար էլ նա պատերազմին չպետք է մասնակցի։ 
Ներսես կաթողիկոսը զարմացած թագավորի այդ խոսքերից, սկսում է բարեխոսել Մուշեղին Պապի առաջ։ 
Պապ թագավորը մնում է անդրդվելի։ 
— Դու մի բարեխոսիր, — ասում է նա Ներսեսին, — եթե հիմա նա պատերազմի դաշտ իջնի, անմիջապես պարսից զորքերին կմիանա։ 
Բայց Ներսեսն ավելի եռանդով է սկսում բարեխոսել Մուշեղին, մինչև որ կոտրում է թագավորի համառությունը։ 
— Թող քո կամքը լինի, — ասում է նա Ներսեսին, — բայց նախ պահանջիր՝ երդվի քո աջի վրա, որ նա մեզ չի դավաճանի, ապա արձակիր, որ գնա պատերազմի։ 
Մուշեղին անմիջապես կանչում են թագավորի առաջ։ Մուշեղը գալիս է, նախ երկրպագում թագավորին, ապա Ներսես կաթողիկոսի աջը բռնելով՝ երդվում։ Հետո բռնում է Պապ թագավորի ձեռքը, երդվում և ասում. 
— Ես կապրեմ ու կմեռնեմ քեզ համար, ինչպես իմ նախնիները ապրեցին, կռվեցին ու մեռան քո նախնիների համար։ Ճիշտ այնպես, ինչպես իմ հայրը քո հոր՝ Արշակի համար մեռավ, ես էլ կմեռնեմ քեզ համար, միայն թե դու, թագավոր, խնդրում եմ՝ չարախոս մարդկանց չլսես։ 
Այս երդումից հետո Ներսես քահանայապետը օրհնում է Մուշեղին մեծ օրհնությամբ, իսկ Պապ թագավորը հրամայում է իր ձին ու նիզակը մատուցել Մուշեղ քաջ զորավարին։ Մուշեղը կտրուկ հրաժարվում է այդ պարգևն ընդունել։ 
— Ես, արքա, — ասում է նա, — առայժմ իմ ունեցած ձիով ու զենքերով կգործեմ։ Իսկ հետո ինչ որ տալու լինես, ես միշտ խոնարհ ու հնազանդ պատրաստ եմ քո հրամանին ծառայելու։ 
Ապա Մուշեղը բերում է իր դրոշակն ու զենքը Ներսեսի մոտ, որ օրհնի։ Օրհնելուց հետո նա հեծնում է ձին, իջնում ոազմադաշտ և ճակատ կազմում հունաց զորքի աջ կողմում։ Իսկ Պապ թագավորն ու Ներսես կաթողիկոսը մնում են կանգնած Նպատ լեռան վրա։ Ներսեսը իր ձեռքերը բազկատարած երկինք բարձրացնելով, խնդրում էր աստծուց, որ խնայի իր հավատացյալներին ու եկեղեցուն, խնայի իր ժողովրդին և նրան չմատնի անօրեն հեթանոսների ձեռքը։ 
Մինչ Ներսեսը բազկատարած աղոթում էր Նպատ լեռան վրա, ներքևում՝ Ձիրավի դաշտում, 
սկսվում է ճակատամարտը։ Նախ իրար դեմ են ելնում երկու ճակատների արանքում իրար դեմ կանգնած հայ և պարսիկ պատանի զինվորները։ 
Երբ պարսիկ պատանիները հետ էին դառնում, հայ պատանիներն անմիջապես հասնում էին նրանց հետևից, և ինչպես անտառը տերևաթափ անող փոթորիկ, նիզակների հարվածների տարափ էին տեղում նրանց վրա, ձիերից վայր գցում, դիակները թավալում գետին։ Պարսիկ պատանիները չէին կարողանում իրենց ճակատի մեջ մտնել ու պատսպարվել։ Իսկ երբ հայ պատանիներին պարսիկներն էին հետ դարձնում, մերոնք արագ մտնում էին հունաց՝ վահաններով պատսպարված ճակատը, ինչպես մի ամուր ու անառիկ բերդի մեջ, և բնավ չէին վնասվում։ 
Այնուհետև առաջ է շարժվում հունաց զորքերի աջ կողմում ճակատ բռնած հայոց զորքը, իսկ Մուշեղի գունդը բոլոր գնդերից առաջ է անցնում, արագ շարժվելով մխրճվում թշնամու զորքերի մեջ։ Մուշեղի գնդի դրոշները Նպատ լեռան բարձունքից ճակատամարտը դիտող Պապ թագավորի տեսադաշտից կորչում են, ձուլվում թշնամու ծով բանակի մեջ։ Պապը հուսահատ աղաղակով դառնում է դեպի աղոթող Ներսեսը. 
— Դու իմ տունը քանդեցիր, ինձ արմատախիլ արեցիր, այրեցիր, ես քեզ ասում էի՝ այդ մարդուն պատերազմ մի ուղարկիր։ Ահա, նա գնաց, միացավ պարսից զորքի հետ և մեզ մեծ վնաս կհասցնի։ 
Ներսես կաթողիկոսը ընդհատելով աղոթքը, սաստիչ ձայնով պատասխանում է. 
— Այդպիսի բան մի մտածիր, թագավոր, նա մեզ չի դավաճանի, դու ինքդ շուտով կտեսնես այն քաջությունդ, որ ծառադ կգործի քո առաջ։ 
Իսկ այդ պահին ներքևում՝ Ձիրավի դաշտում, հայոց զորքերի դիմացից բարձրացող արևը ընկնելով զինվորների պղնձակուռ վահաններին ու սաղավարտներին՝ բեկբեկուն շողերով փայլատակում էր շրջապատի լեռներ ի վրա, ինչպես ամպերի տակից շողացող փայլակ։ 
Հայոց ճակատից թշնամու վրա խոյացող լավ զրահավորված նախարարներն ու զինվորները փայլող ճառագայթների փնջերի նման մխրճվում էին թշնամու ճակատի մեջ, սարսում, տատանում էին հակառակորդի դիմադրությունը։ Երկու ճակատների թեժ ընդհարման ժամանակ Սպանդարատ Կամսարականի դեմ է դուրս գալիս հակառակորդի լավ սպառազինված մի մեծ խումբ, որի մեջ էր լեկերի (լեզգիների) քաջ թագավոր Շերգիրը։ Շերգիրն իր խմբով անսասան պատնեշի նման կանգնած էր ճակատի կենտրոնում, կասեցնելու հայ զինվորների հարձակումը։ Սպանդարատը կայծակի արագությամբ հարձակվելով՝ ճեղքում է խումբը, մխրճվում հակառակորդի զինվորների մեջ և Շերգիրին շանթահարվածի նման գետին տապալում։ Խումբը այդ անակնկալ հարձակումից երերում է, խուճապի մատնվում և շուռ գալով, դիմում փախուստի։ 
Իսկ քաջ սպարապետ Մուշեղը, որ իր գնդով աջ կողմից ճեդքել էր թշնամու ճակատն ու խորացել նրա թիկունքում, չարաչար կոտորում է պարսից զորքերին և աչքը պահած աղվանների Ուռնայր թագավորի վրա, կռվելով մոտենում է աղվանների գնդին։ Աղվանից գունդը երերում է Մուշեղի զորքի հարվածների տակ, մեծ կորուստներ տալով՝ սկսում նահանջել։ Ուռնայր թագավորը, տեսնելով իր զինվորների ահռելի կոտորածը, դիմում է փախուստի։ Մուշեղը հասնում է նրան և հետևից իր երկար նիզակի կոթով սկսում ծեծել Ուռնայրի գլուխը և ասում. 
— Շնորհակալ եղիր, որ թագավոր մարդ ես, գլխիդ թագ ես կրում, թե չէ՝ քեզ շան նման կսատկացնեի։ Ես թագավոր մարդու չեմ սպանի, թեկուզ կյանքս էլ վտանգի տակ լինի։ 
Եվ Մուշեղը այլևս չի հետապնդում Ուռնայրին, թողնում է, որ նա իր ձիավորների հետ փախչի, գնա Աղվանից աշխարհը։ 
Ամբողջ ճակատով մեկ, հայոց և հունաց զորքերի ճնշման տակ, պարսից զորքերը պարտություն են կրում, մեծ կորուստներ տալով ցրվում, դիմում փախուստի, ապաստանելով լեռներում ու խոր ձորերում։ Հայ և հույն զինվորները հետապնդում են նրանց, շատերին կոտորում, քչերին է միայն հաջողվում իրենց արագավազ ձիերի շնորհիվ փախչել, ազատվել։ 
Հայոց և հունաց զորքերը վերադառնում են Պապ թագավորի մոտ մեծ հաղթանակով։ Թիվ ու հաշիվ չկար սպանված թշնամիների գլուխներին, որ քաջ Մուշեղ զորավարը կտրել, բերել էր Պապ թագավորին, ի նշան մեծ հաղթության։ Անհաշիվ էր նաև թշնամուց խլած ավարը՝ գանձեր, զենքեր, զարդեր, կարասի, ձիեր, ջորիներ, ուղտեր, որոնք լիուլի բաժանում են հաղթանակած հայ և հույն զինվորներին։ 
Սակայն Մուշեղին դարձյալ ամբաստանում են Պապ թագավորի առաջ, ասելով. 
— Իմացիր, արքա, Մուշեղը քեզ հետ նենգորեն է վարվում, նա անհամբեր սպասում է քո մահվանը։ Այս էլ մի քանի անգամ քո թշնամիներին բռնում է, ապա ըստ իր սովորության՝ ազատ արձակում։ Նա բռնեց քո թշնամի աղվանից Ուռնայր թագավորին, որի կյանքը իր ձեռին էր, բայց դարձյալ կյանք բաշխեց քո հակառակորդին և ազատ արձակեց։ 
Պապը անմիջապես կանչում է Մուշեղին և իր կատարած արարքի համար բացատրություն պահանջում։ 
— Արքա, — ասում է Մուշեղը, — ես կոտորեցի բոլոր նրանց, ովքեր ինձ հավասար էին, զորավարներ կամ զինվորներ էին։ Իսկ նրանք, ովքեր թագ են կրում, ինձ հավասարակիցներ ու ընկերներ չէին, նրանք քո ընկերներն են, որովհետև թագավորներ են։ Գայիր, ինչպես որ ես ինձ հավասարակից մարդկանց սպանեցի, դու էլ քեզ հավասար թագավորներին սպանեիր։ Միևնույն է, ուր էլ լինեմ, թեկուզ ինչ էլ լինի, ես թագավոր մարդու վրա, որը իր գլխին թագ է կրում՝ ոչ ձեռք եմ մեկնել, ոչ մեկնում եմ, ոչ էլ կմեկնեմ։ Եթե կամենում ես ինձ սպանել՝ սպանիր, դա քո կամքն է, բայց ասում եմ և իմացիր, եթե առաջիկայում ևս ձեռքս թագավոր մարդ անցնի, ինչպես շատ անգամ է պատահել, ես, միևնույն է, թագավոր մարդու, որ գլխին թագ է կրում, չեմ սպանի, թեկուզ ինձ սպանելու լինեն։ 
Պապ թագավորը Մուշեղի այս անկեղծ խոսքերից խիստ զգացված, գահույքից վեր է կենում, գրկում Մուշեղին, գլուխը դնում նրա ուսին, լաց լինում, ասում. 
— Մահապարտ են բոլոր նրանք, ովքեր հանդգնում են կամ այսուհետև կհանդգնեն չար բերան բանալ Մուշեղի՝ այս քաջ և պատվական մարդու հասցեին։ Նա մի մարդ է, որն իր ծագումով մեզ նման նույնքան պատվական է։ Նրա նախնիները մեր նախնիների նման ևս այլ աշխարհից են եկել։ Նրանք թողել են Ճենաց աշխարհի թագավորությունը, եկել մեզ մոտ և ապրել ու մեռել մեր նախնիների համար։ Սրա հայրը իմ հոր համար մեռավ, և սա հավատարմությամբ ծառայել է մեզ։ Շատ անգամ աստված, մեր հոր՝ սքանչելի Ներսեսի աղոթքներով ու պաղատանքներով Մուշեղի ձեռով մեզ հաղթություն է շնորհել։ 
Էլ ինչպես են կարողանում ինձ հավատացնել, թե Մուշեղն, իբր, իմ մահվանն է սպասում։ Մուշեղը արդարամիտ և հավատարիմ մարդ է. եթե նա իր ազնվականությամբ օտար թագավորներին խնայեց, էլ ինչպես նա կարող է ձեռք բարձրացնել իր բնիկ տերերի վրա։ 
Եվ Պապ թագավորը մեծ պատիվներ, շատ կալվածքներ ու գյուղեր է շնորհում Մուշեղ զորավարին իր քաջության, ազնվության և հավատարմության համար։
-------------------------------
1 Աղվանք աշխարհը տարածվում էր Քուռ գետից դեպի հյուսիս, մինչև Կովկասյան լեռներն ու Կասպից ծովը, բնակված աղվաններով, մասքութներով և այլևայլ ցեղերով։

Комментариев нет:

Отправить комментарий

Blogger Widgets