ՄԵՆՅՈՒ

ՊԱՏՄԱՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ, ԳՐԱԿԱՆ - ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ, ՓԱՍՏԱՎԱՎԵՐԱԳՐԱԿԱՆ, ՀԱՆՐԱՄԱՏՉԵԼԻ, ՈՒՍՈՒՑՈՂԱԿԱՆ, ԱԶԳԱՅԻՆ, ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐԱԿԱՆ, ԿՐԹԱԴԱՍՏԻԱՐԱԿՉԱԿԱՆ ԲԼՈԳ   «Բոլորն ուզում են իրենց երեխաներին թողնել լավ աշխարհ, իսկ ես աշխարհին ուզում եմ թողնել լավ երեխաներ» ԿԱՐԼՈՍ ՍԼԻՄ ԷԼՈՒ  
Drop Down MenusCSS Drop Down MenuPure CSS Dropdown Menu

15.02.2014

Ժողովրդական վրիժառու ԱՐԱՄ ԵՐԿԱՆՅԱՆ

Հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, Բաշ-Ապարանի հերոսամարտի մասնակից, 1920 թվականի հունիսի 19-ին «Նեմեսիս» գործողության շրջանակներում Թիֆլիսում ոչնչացրել է Ադրբեջանի նախկին վարչապետ Ֆաթալի Խան Խոյսկուն, իսկ 1921թ. ապրիլի 17-ին Բեռլինում Արշավիր Շիրակյանի հետ՝ երիտթուրքական գործիչներ Բեհաէդդին Շաքիրին և Ջեմալ Ազմիին:
Ստորև ներկայացնում ենք Արամ Երկանյանին նվիրված անչափ հետաքրքիր հոդվածը՝ տպագրված «Ուխտ Արարատի» ամսագրում
Ո՞վ է Արամ Երկանյանը: Բոլորից լավ նրան բնութագրել է իր ուսուցիչը` թուրք դահիճներին պատժելու գործողության` «Նեմեսիսի» ղեկավար Շահան Նաթալին. «Դիտեցե՛ք իր պատկերը: Եվ անոր ճակատը, աչքերը, դեմքը պիտի պատասխանեն` Հայ Նեմեսիս մը...: Զինքը ճանչցայ Պոլիս: Չէի հանդիպած իրեն: Հոգիներու ճանաչողութիւնը ժամանակով չի չափուիր: Բաց գիրք մը, որ ինձ թուեցաւ, թէ ծնած օրէս կարդացած էի: Պարզունակ անխաթար, սիրտն ու հոգին շրթունքին, բաց ճակատին վրայ եւ հայու աչքերուն մէջ: Կարնեցի տղան ուրիշ բան էր, վկայեց իմ հոգին»:
Հայ ազատագրական պայքարի մեջ քիչ են այն ընտրյալները, որոնց շատ բանով պարտական է մեր ժողովուրդը` թուրք դահիճներին պատժելու սրբազան գործում... Նրա Սամվել անունով քաջակորով նախնին շատ տարիներ առաջ եկել է Խարբերդի վիլայեթի Փշատիկ գյուղից ու բնակվել Էրզրումի Վիլայեթի գեղատեսիլ մի վայրում, որը հետագայում կոչվել է Երկան: Բարձր հասակի համար Սամվելին կոչում էին Էրգան (Երկան): Հետագայում Երկանյանների մի ճյուղը տեղափոխվել է Էրզրում, ուր և 1900թ. ծնվել է Արամը: 1911-ին պատանի Արամը ձեռքն է վերցնում Վենետիկի Մխիթարյանների հրատարակած պատկերազարդ գիրքը` 1894-96թթ. և 1909-ի Ադանայի հայկական ջարդերի մասին: Դիտելով ջարդերի սահմռկեցուցիչ պատկերները` նա երդվում է. «Ես կդառնամ վրիժառու»: Ու երդումը պահեց սրբությամբ:
Միայն համառոտ թվարկումը, նրա կողմից պատժված հայակեր դահիճների, բավական է, որ սերունդներն իրենց առջև ունենան ցեղակրոն մարտիկի կերպարը. Բաքվի հայության ջարդարարներ` Ղասիմբեկովը, Խաս-Մահմեդովը, Սարաֆովը գնդակահարվեցին Թիֆլիսում: Բայց առավել տպավորիչը Ադրբեջանի մուսավաթական կառավարության նախկին վարչապետ Խան-Խոյսկու ահաբեկումն էր: Նորից խոսքը տանք Շ. Նաթալիին. «Ո՜վ Խան-Խոյսկին կը ճանչայ, անոր պատմության ծանոթ է, ան միայն կրնայ ըմբռնել, թե դիւցազնը, Արամին մեջ, ինչի կրնար նմանիլ: Չէ որ փորձերը, որ կատարուած էին իր ոճիրները քավել տալու, կրցած էր քանի անգամներ ձախողեցնել... Գիտակ ու փորձ, գազան, որ գիտե, թե օրուան որեւէ մեկ ժամուն իր դէմ կրնայ կանգնիլ հայ վրեժխնդիրը: Եվ կարհամարհե դարձեալ...»: Այո, բոլոր երեք մահափորձերը Խան-Խոյսկու դեմ անհաջող էին, և դրանից ավելի ինքնավստահ էր դարձել նախկին վարչապետը` Բաքվի և Շուշիի հայության ջարդերի կազմակերպիչը: Սակայն Արամը ապացուցեց, որ ոչ մի դահիճ չի կարող փրկվել ցեղակրոն վրիժառուի գնդակից...
1920թ. հունիսի 19: Թիֆլիսի Գոլովինսկու (հիմա` Ռուսթավելու պողոտա) փողոցում անշուք արտաքինով բակապանի վրա ոչ ոք ուշադրություն չդարձրեց: Ծուլորեն հորանջող բակապանը հանկարծ կերպարանափոխվեց, երբ երևաց Խան-Խոյսկին` իր «ղոչիներով»: Մի պահ միայն թուրք դահիճը տեսավ ահեղ վրիժառուին ու այլևս... ոչինչ չտեսավ: Պայթեց Արամի «Մաուզերը», և հայակեր դահիճը ընկավ ջախջախված գանգով: Եվս երկու կրակոց, ու էլի երկու ղոչիներ հետևեցին իրենց առաջնորդի օրինակին: Արամը ինքն էլ վիրավորվեց, սակայն կարողացավ խուսափել հետապնդումից` ապացուցելով, որ որքան` քաջ, նույնքան էլ հնարամիտ է: Վերադառնալով Կ. Պոլիս` Արամը ձեռնամուխ եղավ հայանուն դավաճանների ահաբեկմանը: Վահե Քիսա և Արթին Քեհյա... այդ նրանք էին, որ կազմել էին Կ. Պոլսի հայ մտավորականության ցուցակը, որոնց 1915թ. ապրիլի 24-ի ձերբակալումով սկիզբ դրվեց ցեղասպանությանը: Զինակցելով զենքի և գաղափարի իր ընկերոջը` Սողոմոն Թեհլիրյանին, Արամը Բերա թաղամասում գնդակահարեց այս երկու դավաճաններին: Առջևում Բեռլինն էր: Այստեղ էին թաքնվում թուրքական դատարանի կողմից ձևականորեն մահվան դատապարտված թուրք դահիճները: Արդեն գնդակահարված էր Թալեաթ փաշան: Իսկ Արամին բաժին էր ընկել Բեհաէտդին Շաքիրը: Եվրոպական կրթություն ստացած, բժշկի դիպլոմով մարդակերը Թալեաթի աջ ձեռքն էր և Իթթիհատի անթագադիր արքան: Այդ նա էր, որ հազարավոր երեխաների թունավորեց ու կուրացրեց: Նա էր, որ հայ մանուկներին Սև ծովում խեղդելու ոճիրը հղացավ, որը ամենայն բծախնդրությամբ իրագործեց Տրապիզոնի նահանգապետ Քեմալ Ազմին: 1922թ. մարտին գալով Բեռլին, Արամը եղավ Հայդենբերգ փողոցում, որտեղ մեկ տարի առաջ գնդակահարվել էր արնախում Թալեաթը: Մինչ այդ նա եղել էր Կ. Պոլսի Պթի Շան կոչվող փողոցում, ուր վրիժառու Միսաք Թոռլաքյանը գնդակահարել էր մուսավաթական դահիճ Ջիվանշիրին: Հիմա Արամը կանգնած էր ճիշտ այն տեղում, ուր թափվել էր ոճրագործ Թալեաթի արյունը:
«...Սրբազան դատարան մըն է Հայդենբերգը, ուր ես կըմբոխշնեմ դատաստանի մը երանութիւնը... Ինծի կը թուեր, թե Թալեաթի դիակը դեռ այդտեղ էր` տարածուած իր արիւնին ու ցրեխ տուած ուղեղին մէջ: Ոտքերուս տակ կը զգայի իր լեշը եւ կը կարծեի կոշիկներս տեսնել արիւնով ներկուած: Այս երանութիւնը ցեղին նահատակութեան պարտադրանքն էր եւ ես անոր յավերժութիւնը կը բաղձայի»:
1922թ. ապրիլի 17: Բեռլինի Ուլանդշտրասե փողոցի վրա, կեսգիշերին Թալեաթի կնոջ աչքերի առջև գնդակահարվեցին Բեհաէտդին Շաքիրը և Ջեմալ Ազմին: Երկու վրիժառուներն էլ` և՜ Արամը, և՜ Արշավիր Շիրակյանը, հաջողությամբ խույս տվեցին հետապնդումից: Քրիստոնեական մեռելոցի այդ գիշերը Գերմանիայի թուրք հասարակության ընտրյալները հավաքվել էին խնջույքի Ազմիի բեյի տանը, ուր անպատճառ պետք է հպարտանային ոչ հեռավոր 1915-ի արյունոտ ապրիլով ու... զվարճանային: Վրիժառությունը կատարվեց Ազմիի տան մոտ` խնջույքավորների սարսափար աչքերի առջև:
Իսկ ի՞նչ էր զգում Արամը ահաբեկումից հետո. «Հազիվ անկողին մտած այնպիսի երանավետ մի քնով քնեցի այդ գիշեր, որ հազիվ թե այդքան անուշ քնած լինեի կյանքումս: Քնել էի, կարծես անհոգ մանկիկ, որ գլուխը բարձին դրած` աչքերն է փակում քաղցրորեն: Ոչ մի հոգնություն, ոչ մի կասկած կամ երկյուղ... Չէի մտածում անգամ, թե ոստիկանություն կա և հետապնդումներ: Կարծես վերադարձել էի մի հաճելի քեֆից և գինին քաղցր թմրությունով էր գրկել ինձ: Միլիոնների արյան վրեժխնդրի համար ավելի գինովցնող ի՞նչ գինի կա, քան ոճրագործների արյունը: Եվ երբ կշարունակվեր ականջիս մեջ «բաբա՜, բաբա՜» կոծը, ինձ թվում էր մայրիկս է, որ օրոր էր երգում` օրորոցս օրորելով»:
Մեծանուն վրիժառուն նաև կամավորական շարժման գործուն մասնակից էր: 1917-ին նա եղել է Կովկասյան ռազմաճակատի Էրզրում-Մամախաթուն հատվածի հաղորդակցության ճանապարհների ձիավոր խմբի պետ: 1918-ի Բաշ-Ապարանի հաղթական ճակատամարտում` հայտնի ֆիդայի Զեմլյակի ձիավոր խմբի հետ իբրև գնդացրային դասակի պետ: 1918-ի դեկտեմբերին, դառնալով Հայաստանի Հանրապետության բանակի հատուկ հանձնարարությունների զինվոր, Արամը կարճ ժամանակում լիկվիդացրել է Լոռվա շրջանի, մասնավորապես` Ղարաքիլիսայի շրջակայքում գործող թուրքական ավազակախմբերը (ի դեպ, նրա հարազատները գաղթելով հայրենի Էրզրումից, ապրում էին Ղարաքիլիսայում):
1922-27թթ. Արամը ապրել է Ռումինիայում, հետո` անցել Արգենտինա: Բուենոս-Այրեսում, Կորդովայում նա մասնակցել է Գ. Նժդեհի Ցեղակրոն ուսմունքի տարածմանը, եկեղեցիների և դպրոցների բացմանը, կազմակերպել տպագրության գործը` հիմնադրելով առ այսօր հրատարակվող «Արմենիա» թերթը: Այս ասպարեզում էլ մեծանուն վրիժառուն իրեն դրսևորեց որպես նվիրյալ: Ընթերցելով նրա «Այսպես սպանեցինք» հուշագրությունը` ակամա հիշում ես Նիկոլ Աղբալյանի հայտնի խոսքերը. «Սուրս չթողեց, որ գրող դառնամ, գրիչս չթողեց, որ զինվոր դառնամ»: Սակայն Արամ Երկանյանը ճակատագրի այն ընտրյալն էր, որ հավասար նվիրվածությամբ ծառայեց և՜ զենքին, և՜ գրչին:
Ընդամենը 34 տարի ապրեց Արամը, սակայն իր ազգի համար հասցրեց անել ավելին, քան` հազարավոր մահկանացուներ: Հեռավոր Կորդովայում գտնվող ցեղակրոն հայորդու գերեզմանը սրբավայր է, իսկ անունը` սրբություն մեր ժողովրդի համար:

1 комментарий:

  1. Ձեր գրառումը տեղ գտավ www.BlogNews.am կայքում: Շնորհակալություն:

    ОтветитьУдалить

Blogger Widgets