ՄԵՆՅՈՒ

ՊԱՏՄԱՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ, ԳՐԱԿԱՆ - ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ, ՓԱՍՏԱՎԱՎԵՐԱԳՐԱԿԱՆ, ՀԱՆՐԱՄԱՏՉԵԼԻ, ՈՒՍՈՒՑՈՂԱԿԱՆ, ԱԶԳԱՅԻՆ, ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐԱԿԱՆ, ԿՐԹԱԴԱՍՏԻԱՐԱԿՉԱԿԱՆ ԲԼՈԳ   «Բոլորն ուզում են իրենց երեխաներին թողնել լավ աշխարհ, իսկ ես աշխարհին ուզում եմ թողնել լավ երեխաներ» ԿԱՐԼՈՍ ՍԼԻՄ ԷԼՈՒ  
Drop Down MenusCSS Drop Down MenuPure CSS Dropdown Menu

01.05.2014

ՆՐԱՆՔ՝ ՈՒՄ ՍՊԱՍՈՒՄ ԷՐ ԵՐԿԻՐԸ...

...Ապրիլի 18-ին պռոշյանցիների խումբն ուղղաթիռով Շահումյանից մեկնում է Գետաշեն և տեղ հասնելուն պես Կարոտն ու Պետոն անմիջապես ներկայանում են Գետաշենի ինքնապաշտպանական ուժերի հրամանատար Թաթուլ Կրպեյանին՝ քննարկելու իրենց ջոկատի հետագա անելիքների մանրամասները: Դա Թաթուլի, Կարոտի ու Պետոյի առաջին, և, ցավոք, վերջին հանդիպումն էր:
...Հրաժեշտ տալով Գետաշենին ու Թաթուլին՝ խումբը «Արաբո» ջոկատի մարտիկների հետ մեկնում է Մարտունաշեն: Ի տարբերություն Գետաշենի, Մարտունաշենը չուներ գյուղի բնակիչներից կազմված ինքնապաշտպանական ուժեր: Տեղի երիտասարդները տարբեր տարիներին լքել էին գյուղը, և այնտեղ մնացել էին միայն տարեցները: Փաստորեն ընդամենը քսանինը մարտիկներից բաղկացած Սիմոն Աչիկգյոզյանի գլխավորած խումբը Մարտունաշենը պաշտպանող միակ մարտական ուժն էր:
Անջնջելի հիշողություններով լեցուն ու ուսանելի օրեր անցկացրին տղաները Դեդի հետ Մարտունաշենում:
Չնայած իր պատկառելի տարիքին՝ Սիմոնը պատանեկան ավյունով ու խանդավառությամբ էր ղեկավարում գյուղի պաշտպանության կազմակերպման աշխատանքները: Խորագետ հրամանատարի ու ազնվագույն մարդու հատկանիշներով օժտված Դեդը քաջարի ու նվիրյալ ռազմիկի մի իսկական օրինակ էր երիտասարդ զինակիցների համար:
Հետագայում տղաները, հատկապես Պետոն, Կարոտը, միշտ ջերմությամբ և ակնածանքով էին հիշում սիրելի Դեդին՝ Սիմոն Աչիկգյոզյանին: 
1991թ. ապրիլի 30-ին սկսվում է ծրագրված «Օղակ» 1-ին գործողության իրականացումը: Խորհրդային բանակի ու ադրբեջանական ՕՄՕՆ-ականների զորաջոկատները մեծաքանակ զրահապատների ու մարտական ուղղաթիռների աջակցությամբ շրջափակում են Գետաշեն ու Մարտունաշեն գյուղերը:
«Առավոտյան կողմն էր,- վերհիշում է Հրաչը,- մեր հերթապահության օրը, երբ ես ու Անդոն (Անդրանիկ Հովակիմյան, Նաիրիի շրջ., Պռոշյան ավանից) դիրքեր էինք փորում, լսեցինք, որ զրահապատների ձայն է գալիս: Այդ մասին տեղեկացրինք տղաներին, որոնք արագորեն հագնվեցին ու դուրս ելան: Լուսադեմին Գետաշենի կողմը գնացող հրասայլերն արդեն երևում էին: Մեկ էլ տեսանք, որ Ղուշչի-Արմավիրի կողմից մի հրասայլ եկավ, հետո մյուսները, ապա աստիճանաբար հայտնվեցին նաև զինվորականները»:
...Եթե զորքը միայն ՕՄՕՆ-ականներից կազմված լիներ, ապա խնդիրը միանգամայն հեշտ ու հասկանալի կլիներ, բայց գործ ունենալ հրասայլերով զինված խորհրդային զինվորների հետ, այլ բան է նշանակում: Իրավիճակն իրոք աննախադեպ էր, չափազանց ծանր ու պատասխանատու: Ի՞նչ պետք է արվեր: Իրենց անելիքները վերջնականապես որոշելու նպատակով Կարոտը խորհրդակցում է տղաների հետ և բոլորին ուղղում միևնույն հարցը: Կա՛մ պետք է չվախենալով խորհրդային զորքի ու հրասայլերի հետ բախվելու սպառնալիքից, համարձակորեն ընդունել մարտահրավերն ու կռիվ տալ, կա՛մ խուսափել առճակատումից և հեռնալով գյուղից՝ ժամանակավորապես պատսպարվել անտառներում, մինչև վտանգի անցնելը: Պետոն վճռական առաջարկում է. «Ոչ մի դեպքում չպետք է առանց կռվի թողնել գյուղը: Եթե մեռնելու ենք, ավելի լավ է, մեռնենք կռվելով ու պատվով»: Նույնպիսի անհողդողդ հաստատակամությամբ էին տրամադրված Կարոտն ու խմբի մյուս անդամները: Վճիռը կայացնելուց հետո տղաները ներկայանում են Սիմոն Աչիկգյոզյանին ու հայտնում իրենց որոշումը. «Դեդ, մենք որոշել ենք չթողնել գյուղը և մեր հնարավորությունների սահմաններում անպայման պիտի դիմադրենք ու կռիվ տանք»:
Ինչ խոսք, դյուրին չէր նույնիսկ առավել փորձառու Սիմոնի համար միանգամից գոտեմարտելու վճիռ կայացնելը, չէ որ ընդամենը քսանինը մարտիկներ էին, դեռևս շատ երիտասարդ, իսկ ոմանք նաև անփորձ:
«Լսելով մեզ,- վերհիշում է Հրաչը,- Դեդը փոքր-ինչ խորհելով դիմեց մեզ և ասաց. «Տղաներ, ես կգնամ ու կներկայանամ նրանց հրամանատարությանը և կասեմ, որ ես այս գյուղի ուսուցիչն եմ ու կաշխատեմ համոզել, որ նրանք գյուղ չմտնեն»»:
Սիմոնի մտահոգությունը միանգամայն պարզ էր և հասկանալի: Նա ուզում էր փորձ անել կանխել, անխուսափելի կռիվն ու արյունահեղությունը, թեկուզ և իրեն վտանգելով:
«Մենք,- շարունակում է Հրաչը,- լսելով նրան ասացինք. «Չէ՛, Դեդ, մի գնա, եթե գնաս, նրանք քեզ կսպանեն, պետք է կռվենք»»:
Վիճակն արդեն գցված էր, Դեդի ու նրա գլխավորած «Արաբո» մարտական ջոկատի որոշումը նույնպես միանշանակ էր:
... Տղաների հերոսական դիմադրությունը կատարյալ անակնկալ էր: Խորհրդային բանակի սպաների ու թուրք ՕՄՕՆ-ականների մտքով իսկ չէր կարող անցնել, որ հայ մարտիկները կհանդգնեն դիմադրություն ցույց տալ հրասայլերով զինված խորհրդային «ահեղ» բանակի զինվորներին: Կրելով զգալի կորուստ՝ թշնամու հետևակը հարկադրված դադարեցնում է գրոհները: 
Մարտունաշենի պաշտպանների հենակետերի դիրքերը ճշտելու և դրանք ոչնչացնելու նպատակով շուտով հայտնվում են նաև ռազմական ուղղաթիռները: Այս անգամ արդեն ղեկավարվելով ուղղաթիռներից հաղորդված տեղեկություններով՝ հրասայլերը ուղիղ նշանառությամբ հրանոթներից համազարկերի հեղեղ են տեղում մեր մարտիկների դիրքերիին և գյուղի տների վրա: Հրասայլերի հրանոթներից ուղիղ նշանառությամբ արձակված արկերի հարվածներից ավերվում ու քանդվում են գյուղի տները:
«Պետոն,- պատմում է Մուկուչը,- (նա կռվի ժամանակ վիրավորվում է և տղաների օգնությամբ տեղափոխվում գյուղի տներից մեկը), նկատելով, որ գյուղի տները հարմար թիրախ են դարձել ուղղաթիռներից ղեկավարվող հրասայլերի համար՝ արագ կողմնորոշվելով, տղաներին առաջարկում է անհապաղ դուրս գալ և կռիվը շարունակել տներից հեռու: «Իրո՛ք, երբ տղաների օգնությամբ ես դուրս եկա տնից, հրանոթի արկը մի քանի ակնթարթ անց ընկավ այն տան վրա, որտեղից ինձ էին դուրս բերել»»:
Հակառակորդի հետևակը արժանի դաս առնելով Մարտունաշենի պաշտպաններից՝ որոշակի հեռավորությունից դիտում է գյուղի վրա շարունակվող հրետակոծությունը: Կարատվում է ամենաողբերգականը՝ հրասայլից արձակված արկից խոցվելով՝ զոհվում է սիրելի հրամանատարը՝ Սիմոն Աչիկգյոզյանը:
Թշնամու երկաթյա օղակում մարտնչելով՝ տղաները, միաժամանակ հարմար պահեր որսալով, նայում էին Գետաշենի կողմը: «Ինձ համար,- հետագայում ասում էր Պետոն,- տագնապալի էր ու խորհրդավոր Գետաշենի լռությունը: Մենք բոլորս տեսել էինք, թե ինչպես լուսաբացին զորքն ու զրահամեքենաները շրջապատեցին Գետաշենը: Թշնամու հարձակումներից պաշտպանվելով՝ մտածում էինք, թե ի՞նչ է պատահել, որ մեզ մոտ թեժ կռիվ է, իսկ Գետաշենում՝ հանգիստ էր»:
Մարտունաշենի կռիվը, եթե չհաշվենք Նոյեմբերյանի դեպքերը, փաստորեն նրա մարտական կենսագրությունում առաջին լուրջ փորձությունն էր, այն էլ միանգամից խորհրդային զինվորների ու զրահամեքենաների դեմ: Կռվի մասնակիցների վկայությամբ, Պետոն իր համարձակությամբ ու ճարպկությամբ կարծես նմանվում էր բազմափորձ զինվորականի: Տղաները պատմում են, որ կռվի թեժ պահին նա ցատկելով տներից մեկի ցանկապատի վրայով՝ կարողացել է ճարպկորեն խուսափել դեմ հանդիման ելած օմոնականների կրակահերթից: Այն ժամանակ, երբ Թաթուլ Կրպեյանը Գետաշենում ահեղ գոտեմարտում գերեվարելով խորհրդային բանակի գնդապետին, մահվան սպառնալիքով հարկադրում էր նրան ազատել հայ զինյալներին, Մարտունաշենում կռիվը շարունակվելով՝ ավելի սպառնալի կերպարանք է ձեռք բերում: Եթե կռիվը նույն ուժգնությամբ շարունակվեր, ապա թշնամին հրասայլերից տեղացող հարվածներով կարող էր հաշված րոպեների ընթացքում ավերակույտերի վերածել ողջ գյուղը: Բնակիչները կարծելով, որ խորհրդային զինվորների և օմոնականների կողմից իրենց տները քանդելու պատճառը մարտիկների ներկայությունն է, խնդրում են նրանց դադարեցնել դիմադրությունը և թողնել գյուղը: Կարելի է հասկանալ գյուղացիներին համակած անհանգստությունը, իրոք գյուղը վերջնական կործանումից փրկելու այլ ելք գոյություն չուներ: 
Մարտունաշենի պաշտպանները տեղի տալով գյուղացիների խնդրանքին՝ որոշում են գյուղի բնակիչների խնամքին հանձնել թշնամու ինքնաձիգի գնդակից ծանր վերք ստացած Մուկուչին և աննկատելիորեն հեռանալ դեպի Շահումյանի անտառները:
«Երբ ինձ թողեցին գյուղացիների խնամքին,- պատմում է Մուկուչը,- Կարոտն ու Պետոն բացատրեցին, որ գյուղացիները կարծում են, որ իրենց ներկայությունը ստիպում է հակառակորդներին գյուղը հրասայլերով ռմբակոծել: Այդ պատճառով իրենք հարկադրված թողնում են գյուղը, չնայած եթե չլիներ գյուղացիների խնդրանքը, ապա իրենք պատրաստ էին մինչև վերջ կռվելու: Տղաները վճռականորեն պնդում էին, որ իրենք թողնում են գյուղը ավելի մեծ ուժերով վերադառնալու և այն անպայմանորեն ազատագրելու պայմանով»:
... Իր ընդգրկումով ոչ այնքան մեծածավալ կռիվը ռազմավարական առումով կարևոր նշանակություն ունեցավ: Պետոյի գնահատմամբ, որի ճշմարտությունը ապացուցեց և ժամանակը, Մարտունաշենի դիմադրությունը ավելի քան երեք ամիս կաշկանդեց խորհրդային բանակի և թուրքերի կողմից Արցախի հյուսիսային շրջանի՝ Շահումյանի շրջանի վրա ձեռնարկվող հարձակումը:

Համլետ Գևորգյան- «Պետոն»

Комментариев нет:

Отправить комментарий

Blogger Widgets