ՄԵՆՅՈՒ

ՊԱՏՄԱՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ, ԳՐԱԿԱՆ - ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ, ՓԱՍՏԱՎԱՎԵՐԱԳՐԱԿԱՆ, ՀԱՆՐԱՄԱՏՉԵԼԻ, ՈՒՍՈՒՑՈՂԱԿԱՆ, ԱԶԳԱՅԻՆ, ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐԱԿԱՆ, ԿՐԹԱԴԱՍՏԻԱՐԱԿՉԱԿԱՆ ԲԼՈԳ   «Բոլորն ուզում են իրենց երեխաներին թողնել լավ աշխարհ, իսկ ես աշխարհին ուզում եմ թողնել լավ երեխաներ» ԿԱՐԼՈՍ ՍԼԻՄ ԷԼՈՒ  
Drop Down MenusCSS Drop Down MenuPure CSS Dropdown Menu

22.11.2014

ՀԱՅՈՑ ՀԱՅՐԱՊԵՏԸ - ՄԱՇՏՈՑ Ա ԵՂԻՎԱՐԴԵՑԻ

(897–898)
Մաշտոց Եղիվարդեցին սրբակյաց վարդապետը 897թ.-ին Գևորգ Բ Գառնեցի (877-897թթ.) հայրապետի մահից հետո բազմել է Հայոց հայրապետական գահին որպես Մաշտոց Ա կաթողիկոս (897-898թթ.) ընդամենը 7 ամսվա տևողությամբ: 

Ծնվել է 833–34 թթ.-ին Սյունյաց աշխարհի Սոթք գավառի Սոթք գյուղում(այլ աղբյուրների համաձայն Եղվարդ գյուղում): Մահացել է 898–ի հունվարին Գառնիում, աճյունն ամփոփվել է
Գառնի տաճարից ոչ հեռու` Խոսրովադուխտի հովանոցի հարևանությամբ գտնվող մատուռում, որտեղ հետագայում կառուցվել է 12-րդ դարում «վայելուչ եկեղեցի» կոչվող Սուրբ Սիոնը (վերջինիս ավերակները և ետնապատերը գտնվում են ներկայիս Գառնիի
հեթանոսական տաճարի հարևանությամբ): 
Նախնական ուսումնառությունն ստացել է հոր` Եղիվարդ գյուղի քահանա տեր Գրիգորի (ով լինելով նվիրյալ քահանա և ուսյալ անձնավորություն Սուրբ Թադևոս մենաստանի հոգևորականներից էր և տեղափոխվել է հարկադրաբար Եղվարդից քոչվոր հրոսակ ցեղերի ավերածություններից խուսափելու համար և հաստատվել էր ընտանիքով Սոթքում և այնտեղ ամուսնացել:), ապա` Թեոդորոս կրոնավորի մոտ: Սովորել է նաև Գեղարքունիքի Մաքենյաց կամ Մաքենացվոց վանքի դպրոցում` աշակերտելով րաբունապետ Ստեփանոս վարդապետին, հմտանալով աստվածաբանության և Ս. Գրոց մեկնաբանության մեջ: Որպես կուսակրոն քահանա իր քահանայական ձեռնադրությունն ու օծումը ստացել է Սյունյաց Դավիթ եպիսկոպոսից: Եղել է անապատական, ճգնել Արտավազդի կամ «Արտավազդի ապարանք» (Ծաղկաձոր) կոչված մենաստանում, ապա Սևանա կղզու խստակրոն անապատներում:
862թ. Մաշտոց վարդապետը իր սիրելի աշակերտների` Հովհաննես Դրասխանակերտցի նշանավոր պատմիչ վարդապետի (ապագա Ամենայն հայոց կաթողիկոս 898-929թթ.) և Ստեփանոս վարդապետի (ապագա Ամենայն հայոց կաթողիկոս` Ստեփանոս Գ Սևանցի 969-972թթ.) գալիս է Գեղամա ծովակի հանդիպակաց լեռներում ճգնելու, որը հետագայում իր անվամբ կոչվում է Մաշտոցներ: Մի սառնորակ աղբյուրի մոտ կառուցում է Մաշտոց վարդապետը ժայռափոր ճգնարան ու այնտեղ մեկ տարի ապրում է աղոթալից և սրբակենցաղ վարքով: Մաշտոց կաթողիկոսի կառուցած ճգնարանը դարերի ընթացքում ավերվել և դարձյալ վերանորոգվել է: Քրիստոսի ճշմարիտ հավատացյալներին այս վայրում բխող ջուրը բազում անգամներ պարգևել է տեսակ տեսակ հիվանդությունների բժշկություն: Ճգնարանը գտնվում է Սևանի Ցամաքաբերդ կոչվող թաղամասից մոտ 2,5-3 կմ հեռավորության վրա որտեղ գեղատեսիլ անտառապատ լեռան լանջին Սևանա լճի համայնապատկերի շուրջ, որը տեղացիները կոչում են «Մաշտոցներ»: Համաձայն ունեցած տեղեկությունների սկզբում Մաշտոց վարդապետն իր աշակերտների հետ հանգրվանում է «Փոքր Մաշտոցներ» կոչվող վայրում, որտեղից մի փոքր հեռավորության վրա գտնվող նոր ժայռափոր ճգնարան է կառուցում և տեղափոխվում այնտեղ ճգնության: Այստեղ Մաշտոց վարդապետը շարունակում է վերակազմել և խմբագրել Հայ եկեղեցու ծիսարանը` համեմված ծիսական ընթերցվածներով և հոգեբուխ աղոթքներով, որը իր պատվին հետագայում կոչվեց Ծիսարան կամ Մաշտոց: Մաշտոց վարդապետի աշակերտ Ստեփանոս կրոնավորը կամ Գրիչը 893թ-ին գրի է առնում իր հանճարեղ ուսուցչի կենսագրականը, ուր ներկայացված են Մաշտոցի 33 տարվա անապատական և 22 տարվա առաջնորդական սրբակյաց կյանքը: 
Մաշտոց Եղիվարդեցու կառուցած ճգնարան-մատուռը որպես աղոթատեղի այսօր ևս գոյություն ունի: ՈՒշագրավ է, որ Մաշտոց Եղիվարդեցու ճգնարան մատռան ներքնահատակի հատվածքում հայտնաբերվել են 7 դար թվագրվող գեղեցիկ 2 խաչքարեր` ամբողջությամբ պահպանված, որոնք տեղադրվել են մատռան խորանին: 1983-1987թթ. Ռաֆիկ և Անատոլյա Գրիգորի Հարությունյան (1923-1993թթ. Այնթափ, Արարատի մարզ) բարեպաշտ անձինք վերակառուցել են ճգնարան-մատուռը, որը ներկայումս այլ տեսք է ստացել: Տարիների ընթացքում բարեկարգվել է և բարեզարդվել է Մաշտոց վարդապետի կառուցած սրբավայրը: 
1997թ. Վազգեն և Նաիրի Պողոսյանների կողմից մատռան գմբեթին տեղադրվել են խաչեր: 
Խաչերի օծումը կատարվել է ձեռամբ Գեղարքունյաց այդ ժամանակվա թեմի առաջնորդ Տ. Անանիա եպս. Արաբաջյանի: 1987թ-ին (քանդակագործ Հրաչ Կարապետյան) և 2014թ. հոկտեմբերի 5-ին ( ծնունդով երևանցիներ Արամ Խաչատրյանի, Էմիլ Բզնունու, Նորայր Բայունցի, Վահան Հակոբյանի և Պետրոս Հակոբջանյանի կողմից) այստեղ կառուցվել են 2 խաչքարեր, ուր նշվում են, որ այդտեղ 862թ.-ին ճգնել է սրբակյաց Մաշտոց վարդապետը: Պատմում են, որ աղոթալից կյանքով ապրող վարդապետը հայցել է Բարձյալից, որ այստեղից բխող սառնորակ աղբյուրը դառնա մարդկանց հոգևոր և մարմնավոր ախտերից մաքրման միջոց: 
Իսկապես այստեղից բխող հրաշագործ ջուրը ունի բուժող և ապաքինող նշանակություն, քանզի ամեն տարի դեպի Մաշտոցներ տանող ուխտավորներին այս հրաշագործ և սուրբ ջուրը դառնում է ի հոգևորս բժշկության առաջնորդող միակ սպեղանին: 2014թ-ից նորովի հոգևոր կյանքով է ապրում «Մաշտոցների»` Մաշտոց Եղիվարդեցու մատուռ-ճգնարանը, որտեղ Գեղարքունյաց թեմի բարեխնամ առաջնորդ, գերաշնորհ Տ. Մարկոս եպս. Հովհաննիսյանի օրհնությամբ Սևանի և տարածաշրջանի հոգևոր հովիվ արժանապատիվ Տ. Մեսրոպ քհն. Երիցյանը, պարբերաբար կազմակերպում է ծիսական արարողություններ, ժամերգություններ և հանդիպումներ հավատավոր ուխտավորների հետ:
863 թ.-ից սրբակյաց Մաշտոց վարդապետը տեղափոխվում է Սևանի խստակրոն անապատ և այտտեղ շարունակում իր աղոթական, բովանդակալից գործունեությունը Սյունյաց Վասակ Գաբուռ իշխանի կնոջ` Մարիամ Բագրատունու նյութական օժանդակությամբ Սևանա կղզում կառուցել է Ս. Առաքելոց և Ս. Աստվածածին եկեղեցիները (871–874): Ս. Առաքելոց վանքում հիմնադրել է միաբանություն և ստեղծել ուսումնագիտական կենտրոն, որտեղ դասավանդել է տարբեր առարկաներ: Բացի աստվածաբանական առարկաներից, այստեղ դասավանդվել են նաև քերականություն, ճարտասանություն, իմաստասիրություն և այլն: 
Դպրոցն ունեցել է նաև վարդապետական աստիճան շնորհելու իրավունք: Շուտով դպրոցի համբավը տարածվել է Հայաստանով մեկ և տարբեր վայրերից այստեղ ուսանելու են եկել հարյուրավոր ուսումնատենչ պատանիներ: Վանական հաստատությունն ու դպրոցը նյութապես ապահովելու նպատակով Աշոտ I թագավորը վանքին նվիրել է հինգ գյուղ և այգիներ` Երևանում ու Գառնիում: Այստեղ Մաշտոց Եղիվարդեցուն աշակերտել են Հովհաննես Դրասխանակերտցին (ապագա Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Հովհաննես Ե) և Ստեփանոս Սևանցին (ապագա Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Ստեփանոս Գ): 
Մաշտոց Եղիվարդեցին եղել է մեծ համբավ և հռչակ ունեցող աստվածաբան, սրբակենցաղ հոգևորական, համեստ և առաքինի անձնավորություն: Դա է պատճառը, որ Գևորգ Բ Գառնեցու մահից հետո 897–ի հունիսի 18–ին ընտրվել է Հայոց կաթողիկոս: Ընտրությանը հավանություն է տվել և նպաստել Հայոց թագավոր Սմբատ l–ը` (890-914թթ.) Ինչպես նշում է Հովհաննես Դրասխանակերտցի պատմիչը` (ենթադրվում է որ Մաշտոց Եղիվարդեցին եղել է վերջինիս մորեղբայրը կամ հորեղբայրը) - «Հաճեալ հաւանեալ թագաւորն եւ գահամեծար իշխանքն եւ պատուական արք ազատք... կացուցին (զՄաշտոց) յաթոռ Ս. Լուսաւորչին»: 
Սրբակյաց հայրապետը, ինչպես նշվեց գահակալել է շատ կարճ, ընդամենը յոթ ամիս: Սակայն հասցրել է բարեկարգել հոգևոր կյանքը, ինչպես գրում է ժամանակակիցը` «շինէր, հաստատէր եւ հարդարէր»: Դեռևս Սևանի անապատում սկսել էր մի գրքի մեջ ամփոփել Հայոց եկեղեցու ծիսական կարգի կանոնները, այսինքն կարգավորել և խմբագրել է հայոց նախորդ հայրապետների (Գրիգոր Ա Լուսավորչից սկսած) հայրապետների կողմից սկսած տարբեր ժամանակներում Հայոց եկեղեցու ծիսական համակարգ ներմուծված կանոնները` ամփոփելով ինչպես նշեցինք մեկ ժողովածուի մեջ, որն իր անունով հայտնի է «Մաշտոց ծիսարան» վերտառությամբ: Գրել է նաև զանազան թղթեր (օրինակ` սպարապետ Աբաս Բագրատունուն ուղղված Թուղթը), որոնց մասին վկայում է իր ազգական և հաջորդ Հովհաննես Ե Դրասխանակերտցին:
Եղվարդեցի
Մաշտոցը ճգնության տարիների ընթացքում, Ստեփանոս Օրբելյանի վկայությամբ, երազում հրաման է ստանում եկեղեցի կառուցել 12 առաքյալների անունով և միաբանություն հաստատել: Համաձայն տեսիլքի, իր մոտ են գալիս Տիրոջ 12 առաքյալները և նշանակում կառուցվելիք եկեղեցիների տեղը: Նույն երազը տեսնում է նաև Աշոտ Ա թագավորի դուստրը և Սյունյաց Գաբուռն Վասակ իշխանի կին Մարիամը, որը ամուսնու վախճանումից հետո անցնում է Ցամաքաբերդի կուսանոցը «տուեալ զանձն ի ճգնութիւնս եւ ի պահեցողութիւնս»: Հնագուցյալ ամուսնու կտակի համաձայն, Մարիամը պետք է կառուցեր 40 եկեղեցի, դրանցից 2-ը ցանկանում է կառուցել Սևանա կղզում: Մաշտոց վարդապետը հորդորում է Մարիամին միջոցներ տրամադրել` կղզում վանական համալիր կառուցելու: Այսպիսով, 871-ին Մարիամ իշխանուհու հովանավորությամբ և Մաշտոց Եղիվարդեցու ջանքերով Սևան կղզում կառուցվում են Սբ. Առաքելոց և Սբ. Աստվածածին եկեղեցիները, որով և հիմք է դրվում Սբ. Առաքելոց միաբանության: Իսկ քանի որ ըստ Գրիգոր Լուսավորչի հաստատած կանոնի` այստեղ կանանց մուտքն արգելված էր, Մարիամը Առաքելոց տաճարին կից կառուցել է տալիս առանձին խուց:
Ստ. Օրբելյանը գրում է «Դա 871 թվականն էր, երբ Սյունյաց իշխանուհի Մարիամը եկավ Սևանա կղզի` «առ Սբ. Մաշտոց», և իր միջոցներով կառուցեց «Զգեղապաճոյճն եկեղեցիսն յանուն Սբ. Առաքելոց և զմիւսն յանուն տիրուհւոյ Աստուածածնի»:
Երանելի Մաշտոցն իր սրբությամբ և կրոնասիրությամբ մեծ համբավ է վայելում: Նրա հռչակը նույնիսկ այն աստիճանի է հասնում, որ բազմաթիվ կրոնավորներ են այցելում իրեն`ցանկություն հայտնելով ճգնելու այդ անապատում:
Նաև լինելով ժամանակի առաջադեմ հոգևորականներից`Մաշտոցը բարեկարգել է տալիս սրբավայրը: Երանելի Հայրապետն էր, որ Սևանի մենաստանը դարձրեց դպրության և գրչության, աստվածաբանական և փիլիսոփայական գիտությունների կենտրոններից մեկը, ուր ժողովում է նաև մեծ թվով ձեռագիր մատյաններ:
Կեսարիայի եպիսկոպոս Ներսես Մեծի բարեկամ և ժամանակակից Սուրբ Բարսեղի կանոններով 871-ին հաստատվում են Սևանի վանական անապատական կյանքի կանոնները: Եղիվարդեցու վանահայրության օրոք հիմնվում է առաջնորդարան և վարժարան: Ստեղծելով այս վարժարանը Մաշտոց Եղիվարդեցին չէր կարող չունենալ նաև ձեռնասուն և հետևող աշակերտներ: Նրանցից էին Սյունյաց իշխաններից Գևորգը, Երիցու վանքի ճգնավոր Էգոնոմոսը, Թեոդորոս քահանայի աշակերտը, որն իր ուսումը շարունակելու և կատարելագործելու նպատակով գալիս է Սևանա վանք և աշակերտում Մաշտոցին: Սևանա դպրեվանքի աշակերտներից աչքի է ընկնում նաև Հովհաննես Դրասխանակերտցի ապագա կաթողիկոսը, որն ազգակցական կապեր է ունեցել Եղիվարդեցու հետ: Առանձնացել են Ստեփանոս Սևանցի վարդապետը և նրա վարքագիր Ստեփանոս Կրոնավորը ու շատ-շատերը, ովքեր նպաստեցին մենաստանի բարգավաճմանն ու վերելքին:
Աշոտ Ա թագավորը 883-ին Վրաց աշխարհից վերադառնալիս գալիս է Սևան Քառաթափ-Ճապոտիկով և անապատին շնորհում շրջակա գյուղերը, ինչպես նաև` Կենաց Փայտի Աստվածընկալ Փրկական Սուրբ Նշանը:
Սևանի մենաստանը մշակութային ծաղկում էր ապրում Բագրատունյաց թագավորության օրոք: Ինչպես Հայաստանի մյուս վանքերում, այստեղ նույնպես Մաշտոց վարդապետ Եղիվարդեցու ջանքերով ծաղկել ու ստեղծել են լուսավոր գործեր, ոչ միայն եկեղեցական, այլև «գիտութեանց, արուեստաց, պատմութեանց: Ծանր է եղել Սևանի անապատի միաբանների կյանքը: Նրանք զրկված էին աշխարհիկ վայելքներից, ապրում էին ճգնավորական կյանքով`անմնացորդ նվիրված հավատքին և ժողովրդին:
Օր օրի տարածվում էր Մաշտոց վանահոր հեղինակությունը: Աշոտ Ա թագավորի եղբայր Աբաս սպարապետը, թշնամանքով լցվելով Գևորգ կաթողիկոսի դեմ, փորձում է դաշնակցել Մաշտոց վարդապետի հետ` փոխարենը նրան փոստանալով կաթողիկոսական գահը: ՄԻ պատասախան սպարապետի չարամտության` վանահայրը սաստիկ հանդիմանությամբ «գրեաց թուղթ մեղադրանաց առ Աբաս եղբայրն Աշոտոյ յետս կամ ի գրգռութենէ…»: Գևորգ 
կաթողիկոսի մահից հետո հայրապետական գահը ժառանգում է Մաշտոց Եղիվարդեցին, «Որ աստուածային ծաւալմամբ և հոգիախաղաց զօրութեամբ գրգեալ զհոգւոյն շարժմունս իբրև պարարտ անդաստան բուսուցանէր զհոգեծաղիկ անուշահոտութիւնս…»: Սակայն դժբախտաբար, Եղիվարդեցի հայրապետը չկարողացավ երկար ժամանակ հովվել և առաջնորդել իրեն վստահված հոտը: Յոթ ամիս կաթողիկոսությունը վարելուց հետո «արտաքոյ բոլոր վշտակիր հեծութեան հանդեաւ ի Քրիստոս»: Մեզ է հասել Մաշտոց Եղիվարդեցու գրած 2 թուղթ` ուղղված սպարապետ Աբասին, մյուսը մխիթարական թուղթ 893/4 թ. Դվինի երկրաշարժի արհավիրքներից տուժածներին: Սրբակյաց հոգևորականը թաղվել և ամփոփվել է Գառնիի հեթանոսական տաճարի ներկայիս տարածքում գտնվող Սուրբ Սիոն «վայելուչ» եկեղեցու բակում: Տապանաքարը պահպանվում է որտեղ ամենօրյա ուխտի են այցելում բազմաթիվ հավատավոր հայորդիներ: Մաշտոց Եղիվարդեցու մահվանից հետո վանահայր է նշանակվում իր երբեմնի աշակերտ Ստեփանոս վանականը (965-969թթ.), որն էլ Աշոտ Գ Ողորմածի օրոք ընտրվում է կաթողիկոս 970-ին և 2 տարի հետո վախճանվում:

Տեր Մեսրոպ քահանա Երիցյան
Գեղարքունյաց թեմի Սևանի և տարածաշրջանի հոգևոր հովիվ

















































Комментариев нет:

Отправить комментарий

Blogger Widgets