ՄԵՆՅՈՒ

ՊԱՏՄԱՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ, ԳՐԱԿԱՆ - ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ, ՓԱՍՏԱՎԱՎԵՐԱԳՐԱԿԱՆ, ՀԱՆՐԱՄԱՏՉԵԼԻ, ՈՒՍՈՒՑՈՂԱԿԱՆ, ԱԶԳԱՅԻՆ, ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐԱԿԱՆ, ԿՐԹԱԴԱՍՏԻԱՐԱԿՉԱԿԱՆ ԲԼՈԳ   «Բոլորն ուզում են իրենց երեխաներին թողնել լավ աշխարհ, իսկ ես աշխարհին ուզում եմ թողնել լավ երեխաներ» ԿԱՐԼՈՍ ՍԼԻՄ ԷԼՈՒ  
Drop Down MenusCSS Drop Down MenuPure CSS Dropdown Menu

03.11.15

Հե­րո­սա­կան ­Հա­ճը­նի վեր­ջին ան­կու­մը

Նո­յեմ­բեր 1920.
Հե­րո­սա­կան ­Հա­ճը­նի վեր­ջին ան­կու­մը
Ն.

3 ­Նո­յեմ­բեր 1920ը իր անջն­ջե­լի տե­ղը ու­նի հայ ժո­ղո­վուր­դի նո­րա­գոյն պատ­մու­թեան սեւ է­ջե­րու շար­քին։ ­Նո­յեմ­բե­րի այս օ­րը, 95 տա­րի ա­ռաջ, քե­մա­լա­կան զօր­քը կոր­ծա­նեց հե­րո­սա­կան ­Հա­ճը­նը՝ ութ ա­միս­ներ տե­ւած հա­յոց ինք­նա­պաշտ­պա­նու­թիւ­նը ճզմե­լով եւ վերս­տին հրոյ ճա­րակ դարձ­նե­լով ու քա­րու­քանդ ա­ւե­րե­լով հա­յա­կերտ գե­ղե­ցիկ քա­ղա­քը։
Հայ ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րա­կան շարժ­ման փա­ռա­պանծ մա­տեա­նին մէջ իր յա­տուկ տե­ղը կը գրա­ւէ հե­րո­սա­կան ­Հա­ճը­նը, որ հա­յոց պատ­մու­թեան տար­բեր ժա­մա­նա­կաշր­ջան­նե­րուն՝ ե­ղաւ ա­նա­ռիկ ամ­րոց­նե­րէն մէ­կը մեր ժո­ղո­վուր­դի ա­զա­տա­տեն­չու­թեան, ա­մէն կար­գի աս­պա­տակ­նե­րու դէմ խի­զախ դի­մադ­րա­կա­նու­թեան եւ, մա­նա­ւա՛նդ, հա­յաջն­ջու­մի թրքա­կան դա­րա­ւոր քա­ղա­քա­կա­նու­թեան դէմ հա­յու­թեան հե­րո­սա­կան մա­քա­ռու­մին։
95 տա­րի ա­ռաջ, ­Հաճ­նոյ հա­յու­թիւ­նը ա­ւե­լի քան ութ ա­միս, մին­չեւ վեր­ջին շունչ պայ­քա­րե­լու վճռա­կա­նու­թեամբ, դի­մադ­րեց քե­մա­լա­կան զօր­քե­րու գրոհ­նե­րուն։
Թուր­քեւֆ­րան­սա­կան դա­ւա­դիր գոր­ծար­քի ժա­մա­նակ­ներ էին։ Ա­ռա­ջին Աշ­խար­հա­մար­տին պար­տո­ւած ու փուլ ե­կած Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան «ա­ւար»էն յաղ­թա­կան ա­խո­յեա­նի իր բա­ժի­նը ա­պա­հո­վե­լէ ետք, Ֆ­րան­սա դա­ւադ­րա­բար կը փոր­ձէր մեր­ձե­նալ ­Քե­մա­լա­կան շար­ժու­մին եւ, զայն սի­րա­շա­հե­լու նպա­տա­կով, կը խոս­տա­նար ա­զա­տագրուած ­Կի­լի­կիան զի­ջիլ թուրք ազ­գայ­նա­մո­լու­թեան նո­րա­յայտ ա­ռաջ­նոր­դին։
Թուր­քեւֆ­րան­սա­կան այդ դա­ւա­դիր գոր­ծար­քին ա­րիւ­նա­լի փոր­ձա­քա­րը դար­ձաւ հա­յոց ա­նա­ռիկ ամ­րոց ­Հա­ճը­նը։ ­Մուս­թա­ֆա ­Քե­մալ ո­րո­շեց ու­ժեղ գրո­հով կոտ­րել ­Կի­լի­կիոյ հա­յու­թեան դի­մադ­րա­կա­նու­թիւ­նը՝ հա­րո­ւա­ծը կեդ­րո­նաց­նե­լով ­Հա­ճը­նի վրայ։
Հաճ­նոյ հա­յու­թիւ­նը ա­միս­ներ ամ­բողջ քա­ջա­բար ետ մղեց ե­ղեռ­նա­գործ թշնա­մին, յաղ­թա­կան մար­տեր նո­ւա­ճեց ան­հա­ւա­սար ու­ժե­րով մղո­ւած ինք­նա­պաշտ­պա­նու­թեան կռո­ւի ըն­թաց­քին, բայց երբ Ֆ­րան­սան ամ­բող­ջա­պէս քա­շո­ւիլ սկսաւ ­Կի­լի­կիա­յէն՝ ան­խու­սա­փե­լի դար­ձաւ ան­կու­մը ան­պար­տե­լի ­Հա­ճը­նին։
Հ­նա­գոյն ժա­մա­նակ­նե­րէն ե­կած քա­ղաք էր ­Հա­ճը­նը՝ Ք­րիս­տո­սէ ա­ռաջ Ա. դա­րուն կա­ռու­ցո­ւած իր հռո­մէա­կան բեր­դի ա­ւե­րակ­նե­րով հռչա­կա­ւոր։ ­Կը գտնո­ւէր ­Տաւ­րո­սեան լեռ­նաշղ­թա­յի ե­ռան­կիւ­նա­ձեւ բլու­րի մը վրայ, Ա­տա­նա քա­ղա­քէն 160 քի­լո­մեթր հիւ­սիս-ա­րե­ւելք։
Հա­ճը­նի մէջ հա­յեր հաս­տա­տո­ւած էին հին ժա­մա­նակ­նե­րէ սկսեալ եւ մին­չեւ այ­սօր պահ­պա­նո­ւած, բայց այ­լեւս կի­սա­ւեր Ս. ­Յա­կոբ ­Վան­քը կա­ռու­ցո­ւած էր 11րդ ­դա­րուն։ ­Հա­յոց ­Կի­լի­կեան թա­գա­ւո­րու­թեան շրջա­նին ­Հա­ճըն ապ­րե­ցաւ իր ծաղկ­ման փառ­քի օ­րե­րը եւ եր­կար դա­րեր պահ­պա­նեց հայ­կա­կան իր դի­մա­գի­ծը նոյ­նիսկ օս­մա­նեան գրա­ւու­մէն յե­տոյ։
Ա­ռա­ջին Աշ­խար­հա­մար­տի նա­խօ­րէին ­Հա­ճըն ու­նէր 35 հա­զար բնա­կիչ, ո­րուն մօ­տա­ւո­րա­պէս 30 հա­զա­րը հա­յեր, իսկ մնա­ցեա­լը՝ թուր­քեր, ո­րոնք կը բնա­կէին քա­ղա­քի ա­րո­ւար­ձան­նե­րուն մէջ։ ­Քա­ղա­քին ա­ռեւ­տուրն ու ար­հեստ­նե­րը հա­յե­րու ձեռքն էին. հա­յերն ու­նէին ի­նը ե­կե­ղե­ցի­ներ ու տաս­նեա­կա­ւոր դպրոց­ներ, ո­րոնց շար­քին հռչա­կա­ւոր էր «­Սա­հակ-­Մես­րո­պեան» վար­ժա­րա­նը։ ­Հա­ճը­նի հա­յու­թիւ­նը են­թար­կո­ւե­ցաւ 1896ի հա­մի­տեան ջար­դե­րուն եւ 1909ի իթ­թի­հա­տա­կան կո­տո­րա­ծին, իսկ 1915ի ­Մեծ Ե­ղեռ­նի ժա­մա­նակ իր կար­գին տա­րագ­րո­ւե­ցաւ ու ­Տէր ­Զօ­րի ա­նա­պատ­նե­րուն մէջ մեծ մա­սով զոհ գնաց թրքա­կան պե­տու­թեան գոր­ծադ­րած ցե­ղաս­պա­նա­կան ո­ճի­րին։
1918ի աշ­նան, Ա. Աշ­խար­հա­մար­տի ա­ւար­տէն եւ Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան պար­տու­թե­նէն ետք, երբ ­Դաշ­նա­կից ու­ժե­րու՝ Ֆ­րան­սա­յի ու Անգ­լիոյ մի­ջեւ կնքո­ւած ­Սայ­քըս-­Փի­քո­յի պայ­մա­նագ­րով ­Կի­լի­կիան դրո­ւե­ցաւ ֆրան­սա­կան հո­գա­տա­րու­թեան տակ, շուրջ 8000 Ե­ղեռ­նէն վե­րապ­րած հա­յեր վե­րա­դար­ձան ­Հա­ճըն եւ ա­րա­գօ­րէն վե­րա­կա­ռու­ցե­ցին ի­րենց հայ­րե­նի՛ քան­դո­ւած քա­ղա­քը։
Բայց վե­րա­կանգ­նու­մի եւ վե­րա­շի­նու­թեան հայ­կա­կան կեն­սու­նա­կու­թիւ­նը շու­տով վերս­տին վտան­գո­ւե­ցաւ 1920ի գար­նան, երբ ­Քե­մա­լի հետ գաղտ­նի գոր­ծար­քով՝ Ֆ­րան­սա թուրք ազ­գայ­նա­մոլ­նե­րուն զի­ջե­ցաւ հայ­կա­կան ­Կի­լի­կիան եւ ո­րո­շեց իր զօր­քը հե­ռաց­նել ամ­բողջ շրջա­նէն։ ­Քե­մա­լա­կան բա­նա­կը յար­ձա­կո­ղա­կա­նի ան­ցաւ ու ֆրան­սա­կան զօր­քե­րու հե­ռաց­ման հետ գրա­ւեց, յա­ջոր­դա­բար, Ուր­ֆան եւ Այն­թա­պը, ­Մա­րաշն ու ­Սի­սը՝ ճզմե­լով հա­յոց ինք­նա­պաշտ­պա­նու­թիւ­նը եւ կո­տո­րե­լով ան­զէն հա­յու­թիւ­նը։
Հա­ճը­նի հա­յու­թիւ­նը կա­նու­խէն ձեռ­նար­կեց իր ինք­նա­պաշտ­պա­նու­թեան՝ միա­ժա­մա­նակ յու­սա­լով, որ ­Դաշ­նա­կից Ու­ժե­րու կող­քին կռո­ւած ­Հայ­կա­կան ­Լե­գէո­նի կազ­մու­թեան ձեռ­նար­կած Ֆ­րան­սան այդ­պէս ա­ռան­ձին՝ իր բախ­տին չի լքեր հա­յու­թիւ­նը՝ կա­տա­ղած թշնա­միին դէմ։
Հա­ճը­նի հո­գե­ւոր ա­ռաջ­նորդ ­Պետ­րոս ­Սա­րա­ճեա­նի նա­խա­գա­հու­թեամբ կազ­մո­ւե­ցաւ ինք­նա­պաշտ­պա­նա­կան խոր­հուրդ մը՝ հայ­կա­կան ե­րեք կու­սակ­ցու­թեանց մաս­նակ­ցու­թեամբ եւ միաս­նա­կան ղե­կա­վա­րու­թեամբ, ի մի բե­րե­լով ­Հայ­կա­կան ­Լե­գէո­նի լու­ծա­րու­մէն ետք ի­րենց զէն­քե­րը պահ­պա­նած հա­ճըն­ցի հե­րո­սա­մար­տիկ­նե­րը։
Մարտ 1920ի ա­ռա­ջին օ­րե­րէն սկսեալ ­Հա­ճըն հե­րո­սա­բար դի­մադ­րեց թրքա­կան ա­մէն կար­գի ներ­խու­ժում­նե­րուն։ ­Թէեւ լքո­ւած ֆրան­սա­կան իշ­խա­նու­թեանց կող­մէ՝ ­Հա­ճը­նի հե­րոս հա­յու­թիւ­նը շուրջ ութ ա­միս քա­ջա­բար դի­մադ­րեց քե­մա­լա­կան­նե­րու քա­ղաք մուտ­քին, բայց ժա­մա­նակն ու քա­ղա­քա­կան պայ­ման­նե­րը գոր­ծե­ցին թուր­քե­րու օգ­տին։ ­Հոկ­տեմ­բեր 1920ի վեր­ջե­րուն, քե­մա­լա­կան­նե­րը մտան ­Հա­ճըն եւ ձեռ­նար­կե­ցին պա­շա­րո­ւած քա­ղա­քին մէջ մնա­ցած վեց հա­զար հա­յե­րու կո­տո­րա­ծին։ Չխ­նա­յե­ցին մա­նու­կին, ծե­րու­նիին կամ կա­նանց։ ­Միայն 365 հա­յեր կրցան ճեղ­քել պա­շար­ման շղթան եւ փրկո­ւիլ թրքա­կան ար­հա­ւիր­քէն։ ­Նո­յեմ­բեր 3ին ա­ւար­տած էր սպան­դը ­Հաճ­նոյ հե­րոս հա­յու­թեան. ամ­բողջ քա­ղա­քը հրոյ ճա­րակ դար­ձած ու քա­րու­քանդ կոր­ծա­նած էր։
Հաճ­նոյ հա­յու­թեան հե­րո­սա­մար­տը մեր ժո­ղո­վուր­դի պատ­մու­թեան ա­մէ­նէն փա­ռա­հեղ է­ջե­րէն մէ­կը կը հան­դի­սա­նայ եւ անջն­ջե­լի կը մնայ պա­հան­ջա­տէր հա­յու­թեան հա­ւա­քա­կան յի­շո­ղու­թեան մէջ՝ իր ար­ժա­նա­ւոր հե­րոս­նե­րով ու ռազ­մա­կան քա­ջա­գոր­ծու­թիւն­նե­րով։
Նաեւ՝ ան­մո­ռա­նա­լի կը մնայ իր ա­հա­ւոր վախ­ճա­նին խտա­ցու­ցած դա­սե­րով, ո­րով­հե­տեւ 1915ին թրքա­կան պե­տու­թեան գոր­ծադ­րած հա­յաս­պա­նա­կան մեծ ո­ճի­րէն ետք ան­գամ, փո­խա­նակ ցե­ղաս­պան ­Թուր­քիան պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թեան կան­չե­լու եւ քա­ղա­քա­կան հա­տուց­ման հար­կադ­րան­քին տակ դնե­լու, Եւ­րո­պան մեղ­սակ­ցե­ցաւ դա­հի­ճին հետ եւ դար­ձեալ հա­յու­թիւ­նը զո­հա­բե­րեց... ցե­ղաս­պա­նին։
Պատ­մու­թեան այդ դա­ժան դա­սը չեն մոռ­նար հե­րո­սա­կան ­Հա­ճը­նով ազ­գա­յին ի­րենց ինք­նու­թիւնն ու ի­րա­ւա­տի­րու­թիւ­նը ամ­րագ­րած հա­յու­թեան ի­րե­րա­յա­ջորդ սե­րունդ­նե­րը։

ԱՂԲՅՈՒՐ՝ Azad Or

Комментариев нет:

Отправить комментарий

Blogger Widgets