ՄԵՆՅՈՒ

ՊԱՏՄԱՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ, ԳՐԱԿԱՆ - ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ, ՓԱՍՏԱՎԱՎԵՐԱԳՐԱԿԱՆ, ՀԱՆՐԱՄԱՏՉԵԼԻ, ՈՒՍՈՒՑՈՂԱԿԱՆ, ԱԶԳԱՅԻՆ, ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐԱԿԱՆ, ԿՐԹԱԴԱՍՏԻԱՐԱԿՉԱԿԱՆ ԲԼՈԳ   «Բոլորն ուզում են իրենց երեխաներին թողնել լավ աշխարհ, իսկ ես աշխարհին ուզում եմ թողնել լավ երեխաներ» ԿԱՐԼՈՍ ՍԼԻՄ ԷԼՈՒ  
Drop Down MenusCSS Drop Down MenuPure CSS Dropdown Menu

13.03.16

Հայ­կա­կան ­Յե­ղա­փո­խու­թեան անկրկ­նե­լի յու­շա­րարն ու քա­րո­զի­չը

Մալ­խաս (Ար­տա­շէս ­Յով­սէ­փեան, 1877-1962).
Հայ­կա­կան ­Յե­ղա­փո­խու­թեան անկրկ­նե­լի
յու­շա­րարն ու քա­րո­զի­չը
Ն.

Ս­փիւռ­քա­հայ սե­րունդ­նե­րու ազ­գա­յին-գա­ղա­փա­րա­կան կազ­մա­ւոր­ման ու ինք­նա­ճա­նաչ­ման մէջ ան­փո­խա­րի­նե­լի ա­ւանդ ներդ­րած է ­Մալ­խաս, ո­րուն մա­հո­ւան 54րդ ­տա­րե­լի­ցը կ­՚ո­գե­կո­չենք ­Յու­նո­ւար 4ի այս օ­րը։
Վեց հա­տոր կազ­մող ­Մալ­խա­սի «­Զար­թօնք» վէ­պը բար­ձի գիրք ե­ղաւ օ­տար ա­փե­րու վրայ հա­սակ նե­տած մեր սե­րունդ­նե­րուն հա­մար։
Բա­ռին ա­մէ­նէն վա­ւե­րա­կան ի­մաս­տով փու­ռէն նոր դուրս ե­լած տաք հա­ցի պէս սփիւռ­քա­հա­յու­թիւ­նը լա­փեց «­Զար­թօնք»ը։
Ոչ միայն պա­տա­նե­կան մեր ե­րե­ւա­կա­յու­թիւ­նը գե­րե­ցին ­Մալ­խա­սի կեր­տած հե­րոս­նե­րը՝ ­Վար­դանն ու ­Լե­ւո­նը, ­Սո­նիան ու Եւ­գի­նէն, Ա­ռիւծ ­Գե­ւոն ու ­Թո­փալ ­Սա­տա­նան, այ­լեւ՝ իւ­րա­քան­չիւ­րէն վա­րա­կիչ օ­րի­նակ մը, կեան­քը ի­մաս­տա­ւո­րող վար­քա­գիծ մը եւ գա­ղա­փա­րա­պաշ­տու­թեան ան­մեռ սեր­մեր ար­մատ նե­տե­ցին հա­ւա­քա­կան մեր էու­թեան մէջ։
Մալ­խա­սի «­Զար­թօնք»ով ան­մա­հա­ցած կեր­պար­ներն ու ազ­գա­յին-գա­ղա­փա­րա­կան ար­ժէք­նե­րը ընդգր­կե­ցին 19րդ ­դա­րա­վեր­ջէն մին­չեւ 1920ա­կան­նե­րը եր­կա­րած հա­յոց պատ­մու­թեան ա­մէ­նէն բախ­տո­րոշ, ող­բեր­գա­կան, այ­լեւ հե­րո­սա­կան ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նը։ «­Զար­թօնք»ը փաս­տօ­րէն հան­դի­սա­ցաւ վի­պա­կա­նա­ցո­ւած ժա­մա­նա­կագ­րու­թիւնն ու յու­շագ­րու­թիւ­նը հայ յե­ղա­փո­խա­կան շարժ­ման, ո­րուն թէ՛ նո­ւի­րեալ մաս­նա­կից­նե­րէն ե­ղաւ, թէ՛ իբ­րեւ ան­մահ կտակ վի­պա­կան շուն­չով հե­տա­գայ սե­րունդ­նե­րուն փո­խան­ցո­ղը դար­ձաւ ինք՝ ­Մալ­խաս։
Ա­ւա­զա­նի մկրտու­թեամբ Ար­տա­շէս ­Յով­սէ­փեա­նի յե­ղա­փո­խա­կան ծած­կա­նունն ու հե­տա­գա­յին նաեւ գրչա­նունն էր ­Մալ­խա­սը։ Ան ծնած էր 1877ին, Տ­րա­պի­զոն։ Ու­սու­մը ստա­ցած էր ­Կար­նոյ ­Սա­նա­սա­րեան վար­ժա­րա­նին մէջ, ուր եւ թրծո­ւած էր դաշ­նակ­ցա­կա­նի իր աշ­խար­հա­յեացքն ու նկա­րա­գի­րը։
Ու­սու­մը նոր ա­ւար­տած՝ հաս­տա­տո­ւած էր ­Սամ­սոն քա­ղա­քը, ուր ծա­նօ­թա­ցած էր հայ յե­ղա­փո­խա­կան շարժ­ման ու նո­րաս­տեղծ ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ա­ռա­ջին գոր­ծիչ­նե­րէն Ե­գիպ­տա­ցիին (նոյն­պէս Տ­րա­պի­զո­նի զա­ւակ՝ Ար­տա­շէս ­Դե­ւեան) հետ, ո­րուն ներշն­չու­մով ալ ե­րի­տա­սարդ այդ տա­րի­քին ­Մալ­խաս ան­դա­մագ­րո­ւե­ցաւ ­Դաշ­նակ­ցու­թեան։ Իր սերն­դա­կից­նե­րէն շա­տե­րու պէս ինք եւս ստի­պո­ւե­ցաւ պանդխ­տու­թեան դի­մե­լու։ Եղ­բայ­րը ար­դէն պան­դուխտ գա­ցած էր ­Միա­ցեալ ­Նա­հանգ­ներ։ ­Մալ­խաս հե­տե­ւե­ցաւ եղ­բօր, քա­նի մը տա­րի մնաց Միա­ցեալ ­Նա­հանգ­ներ, ուր նոր հիմ­նո­ւած Հ.Յ.Դ. պաշ­տօ­նա­թերթ «­Հայ­րե­նիք»ին կա­նո­նա­ւո­րա­բար աշ­խա­տակ­ցե­ցաւ՝ ազ­գա­յին-հայ­րե­նա­սի­րա­կան յօ­դո­ւած­նե­րով։
1900ա­կան­նե­րու սկզբնա­ւո­րու­թեան վե­րա­դար­ձաւ Եր­կիր ու իբ­րեւ ­Դաշ­նակ­ցու­թեան լիա­զօր գոր­ծիչ ու­ղար­կո­ւե­ցաւ յա­ջոր­դա­բար Ուր­միոյ շրջա­նը եւ ­Վան։ Ի­րեն վստա­հո­ւե­ցաւ ­Խո­յի եւ Ս. ­Դա­թէի վան­քի զէն­քե­րու փո­խադ­րու­թեան եւ պա­հես­տա­ւոր­ման գոր­ծը։ ­Մաս կազ­մեց նաեւ ­Սաս­նոյ օգ­նու­թեան փու­թա­ցող զի­նա­տար խում­բե­րուն։
1908ի Օս­մա­նեան ­Սահ­մա­նադ­րու­թեան հռչա­կու­մէն ետք հաս­տա­տո­ւե­ցաւ իր ծննդա­վայ­րը՝ Տ­րա­պի­զոն, ուր ձեռ­նար­կեց Հ.Յ.Դ. պաշ­տօ­նա­թերթ «­Խա­րիսխ» թեր­թի հրա­տա­րա­կու­թեան։ Իսկ երբ պայ­թե­ցաւ Ա­ռա­ջին Աշ­խար­հա­մար­տը, ­Մալ­խաս ամ­բող­ջա­պէս նե­տո­ւե­ցաւ Տ­րա­պի­զո­նի հա­յու­թեան ինք­նա­պաշտ­պա­նու­թեան գոր­ծին մէջ։
Այ­նու­հե­տեւ, ­Հայ ­Կա­մա­ւո­րա­կան ­Շարժ­ման միա­նա­լով՝ ­Մալ­խաս իր մաս­նակ­ցու­թիւ­նը բե­րաւ ­Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թեան կեր­տու­մի դիւ­ցազ­նա­կան ճա­կա­տա­մարտ­նե­րուն։ Ընտ­րո­ւե­ցաւ նաեւ ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան խորհր­դա­րա­նի պատ­գա­մա­ւոր եւ պատ­նէ­շի վրայ ար­թուն հսկո­ղի իր նո­ւի­րումն ու գոր­ծու­նէու­թիւ­նը շա­րու­նա­կեց մին­չեւ 1921ի ­Փետ­րո­ւա­րեան ապս­տամ­բու­թիւ­նը եւ, ա­նոր ա­ւար­տէն ետք, ­Զան­գե­զու­րի վրա­յով զան­գո­ւա­ծա­յին նա­հան­ջը դէ­պի ­Պարս­կաս­տան։
Տա­րագ­րու­թեան մէջ եւս, ա­ւե­լի քան քա­ռա­սուն տա­րի, ­Մալ­խաս մնաց պատ­նէ­շի վրայ։ ­Վերջ­նա­կա­նա­պէս հաս­տա­տո­ւե­ցաւ ­Միա­ցեալ ­Նա­հանգ­ներ, ուր աշ­խոյժ եւ ղե­կա­վար մաս­նակ­ցու­թիւն ու­նե­ցաւ ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ինչ­պէս կազ­մա­կերպ­չա­կան, նոյն­պէս եւ ե­րի­տա­սարդ սե­րունդ­նե­րու գա­ղա­փա­րա­կան դաս­տիա­րա­կու­թեան աշ­խա­տանք­նե­րուն մէջ։
Կա­նո­նա­ւո­րա­բար աշ­խա­տակ­ցե­ցաւ «­Հայ­րե­նիք» ամ­սագ­րին։ Այդ շրջա­նին ամ­բող­ջա­ցուց իր կո­թո­ղա­կան գոր­ծը՝ «­Զար­թօնք»ը, ինչ­պէս նաեւ յու­շագ­րա­կան եր­կը՝ «Ապ­րում­ներ» խո­րագ­րով։
Մալ­խաս 85 տա­րե­կան էր ­Դեկ­տեմ­բեր 1962ին, երբ հրա­պա­րա­կա­յին ե­լոյթ­նե­րու հա­մար հրա­ւի­րո­ւե­ցաւ ­Պէյ­րութ։ Սր­տի կա­թո­ւա­ծը, սա­կայն, թոյլ չտո­ւաւ, որ հայ ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րա­կան այս մեծ նո­ւի­րեալն ու ան­զու­գա­կան յու­շա­րա­րը ի կա­տար ա­ծէ նաեւ իր վեր­ջին ա­ռա­քե­լու­թիւ­նը։ ­Տա­րո­ւե­ցաւ ­Պէյ­րու­թի ­Սի.Էմ.­Սի. հի­ւան­դա­նո­ցը, ուր եւ ­Յու­նո­ւար 4ին առ­յա­ւէտ փա­կեց իր աչ­քե­րը՝ խոր սու­գի մատ­նե­լով ողջ հա­յու­թիւ­նը, հայ­րե­նա­մերձ գօ­տիի հա­յօ­ջախ­նե­րէն մին­չեւ անդր-ով­կիա­նո­սեան ա­փե­րու մեր գա­ղութ­նե­րը։
Անկրկ­նե­լի ­Մալ­խա­սի յի­շա­տա­կին նո­ւի­րո­ւած այս հա­կիրճ վկա­յու­թեան ա­ւար­տին կ’ար­ժէ նշել, որ յու­նա­հա­յու­թիւ­նը օ­րին տաս­նօ­րեայ սուգ հռչա­կեց՝ յար­գե­լու հա­մար ­Գոր­ծը հա­յոց սե­րունդ­նե­րու ազ­գա­յին-գա­ղա­փա­րա­կան ինք­նա­ճա­նաչ­ման ի խնդիր այն­քան հիմ­նա­կան եւ ան­փո­խա­րի­նե­լի շունչ ու ո­գի նե­րար­կած ­Հայ­կա­կան ­Յե­ղա­փո­խու­թեան մեծ վկա­յին։

Комментариев нет:

Отправить комментарий

Blogger Widgets